Phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) chuyên ngành trong lĩnh vực tư pháp - yêu cầu đặt ra trong chuyển đổi số

Chiều 13/5, tại Hà Nội, Bộ Tư pháp tổ chức hội thảo lấy ý kiến về hai đề án: Xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật, ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật. Hội thảo thu hút đông đảo đại biểu là các nhà quản lý, các chuyên gia, đại diện viện nghiên cứu, Trường đại học và doanh nghiệp cùng một số địa phương…

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, việc phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) chuyên ngành trong lĩnh vực tư pháp đang được khẩn trương hoàn thiện để trình Chính phủ và báo cáo Thủ tướng trong năm 2026. Đây được xem là sản phẩm đột phá, hiện thực hóa các chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư về cải cách tư pháp và xây dựng thể chế pháp luật.

Hướng tới tinh giản thủ tục hành chính, giảm chi phí cho doanh nghiệp, tạo môi trường pháp lý thông thoáng và bảo vệ quyền lợi công dân

Thứ trưởng Tịnh cho biết, việc triển khai đề án của Bộ Tư pháp tập trung vào 4 trụ cột chiến lược bao gồm: Hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi, đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trọng tâm là xây dựng hệ thống dữ liệu lớn tích hợp 9 nhóm dữ liệu cốt lõi, không chỉ bao gồm văn bản quy phạm pháp luật mà còn cập nhật thực tiễn công tác thanh tra, kiểm toán và thi hành án, nhằm minh bạch hóa mọi tác vụ nghiệp vụ. Mục tiêu cuối cùng là tinh giản thủ tục hành chính, giảm chi phí cho doanh nghiệp, tạo môi trường pháp lý thông thoáng và bảo vệ quyền lợi công dân.

“Trước thách thức về ngân sách và tốc độ phát triển công nghệ như hiện nay, chúng tôi đề xuất áp dụng các cơ chế linh hoạt như hợp tác công-tư (PPP) và khung thể chế thử nghiệm (sandbox). Việc sớm đưa đề án vào thực tiễn là yêu cầu cấp bách, đáp ứng đòi hỏi không ngừng của tiến trình chuyển đổi số quốc gia”, Thứ trưởng Tịnh nói.

Thông tin chung về dự thảo của hai đề án, đại diện Cục Công nghệ Thông tin, Bộ Tư pháp chia sẻ các mục tiêu, phạm vi, nhiệm vụ, giải pháp liên quan trong đó nhấn mạnh tới tính khách quan, tính thực thi pháp luật cao, minh bạch và thống nhất các quy định pháp luật hiện hành có liên quan.

Dịp này, Đại tá Nguyễn Thành Vĩnh, Phó Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia (C12), Bộ Công an đã chia sẻ kinh nghiệm xây dựng vận hành cơ sở dữ liệu lớn và định hướng tích hợp cơ sở dữ liệu pháp luật trong hệ sinh thái dữ liệu quốc gia.

Đề cập một triết lý thống nhất “Dữ liệu là nền tảng, AI là công cụ hỗ trợ và con người chịu trách nhiệm cuối cùng”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh tới sự tuân thủ Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 cùng các quy định pháp luật khác có liên quan cũng như cân nhắc tới tính khả thi đối với doanh nghiệp và người dân trong áp dụng thực thi.

Từ góc độ của Cục Chuyển đổi số Quốc gia, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Hữu Hạnh cho rằng, việc tách thành hai đề án nhưng triển khai đồng bộ là cách tiếp cận hợp lý, phản ánh đúng nguyên tắc dữ liệu-AI-con người. Đáng chú ý, việc đo lường được các mục tiêu cụ thể là điểm sáng khi chuẩn hóa 100% văn bản quy phạm pháp luật, giảm 30% thời gian thủ công, giảm 50% tỷ lệ văn bản phải sửa đổi do mâu thuẫn, qua đó, có thể giám sát hiệu quả thực tế. Đặc biệt, cách tiếp cận hợp tác công-tư mở đã tạo không gian cho doanh nghiệp công nghệ Việt Nam tham gia, không bó cứng trong khu vực công.

Tích hợp cơ sở dữ liệu pháp luật trong hệ sinh thái dữ liệu quốc gia - bước chuyển quan trọng trong đổi mới phương thức quản trị quốc gia

Tại hội thảo, các đại biểu cũng chỉ ra các yêu cầu phát triển dữ liệu lớn và ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và ứng dụng AI trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia; thông tin thêm về cơ chế sandbox cho xây dựng hạ tầng dữ liệu pháp luật và ứng dụng AI trong xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật; trao đổi về thực trạng và giải pháp của nguồn lực phát triển ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật

Đồng thời, các đại biểu cũng thảo luận sôi nổi các nội dung về mô hình, giải pháp xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật (FPT); định vị cơ sở dữ liệu lớn và AI pháp luật trong bối cảnh mới; khai thác CSDL pháp luật và hình thành lực lượng doanh nghiệp LegalTech Việt Nam; phát triển dữ liệu và nhân lực AI trong chuyển đổi số; khả năng tích hợp dữ liệu từ các nguồn hiện có; Nhu cầu khai thác thông tin của người dân và doanh nghiệp; nhu cầu, định hướng ứng dụng AI trong xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật...

Cũng tại hội thảo, Thạc sĩ Đặng Chiến Công, đại diện Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ phân tích, hàm ý chính sách đối với Việt Nam là cần đi theo lộ trình thận trọng nhưng có định hướng rõ. Trước mắt, cần chuẩn hóa dữ liệu pháp luật và xây dựng đồ thị tri thức pháp luật. Tiếp theo, cần thử nghiệm AI trong các bài toán có rủi ro thấp, giá trị sử dụng cao và dễ kiểm chứng. Về dài hạn, cần hướng tới pháp luật có thể đọc bằng máy (machine- readable law) và Rules as Code đối với các lĩnh vực có cấu trúc quy tắc rõ, dữ liệu đủ sạch và rủi ro được kiểm soát.

Theo Thạc sĩ Công, cần thiết phải chọn một số lĩnh vực quy tắc rõ, dữ liệu đủ sạch, rủi ro kiểm soát được để thí điểm. Nhà nước không chỉ là bên sử dụng mà còn thiết lập tiêu chuẩn dữ liệu, đánh giá, các bài toán công vụ và cơ chế kiểm soát rủi ro. “AI pháp luật chỉ phát huy hiệu quả khi được xây trên dữ liệu chuẩn, hạ tầng mở có kiểm soát, nhân lực liên ngành và cơ chế giải trình rõ ràng”, Thạc sĩ Công chia sẻ.

AI pháp luật chỉ phát huy hiệu quả khi được xây trên dữ liệu chuẩn, hạ tầng mở có kiểm soát, nhân lực liên ngành và cơ chế giải trình rõ ràng.

Thạc sĩ Đặng Chiến Công, Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ

Trao đổi thẳng thắn, cởi mở tại hội thảo, các đại biểu thống nhất cao rằng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, chuẩn hóa dữ liệu, phát triển hạ tầng công nghệ, bảo đảm an ninh an toàn dữ liệu, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường hợp tác công-tư, hợp tác quốc tế. Đồng thời, cần bảo đảm dữ liệu pháp luật được quản trị theo nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, có khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả với cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia, Trung tâm Dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành khác.

Có thể khẳng định rằng, việc tích hợp cơ sở dữ liệu pháp luật trong hệ sinh thái dữ liệu quốc gia không chỉ là yêu cầu kỹ thuật hay nhiệm vụ chuyển đổi số đơn thuần, mà còn là bước chuyển quan trọng trong đổi mới phương thức quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả và lấy dữ liệu làm nền tảng phát triển. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đích đến của AI pháp luật không nằm ở một mô hình AI đơn lẻ, mà ở chuỗi hạ tầng dữ liệu, tiêu chuẩn, quy trình, nhân lực và quản trị. Các nước đi trước đều không chỉ tập trung vào số hóa văn bản, mà hướng tới dữ liệu pháp luật có cấu trúc, pháp luật có thể đọc bằng máy, công cụ kiểm tra tuân thủ tự động và quy trình lập quy có sự tham gia của chuyên gia pháp lý, chuyên gia nghiệp vụ, chuyên gia dữ liệu và kỹ sư phần mềm.

Các đại biểu cũng chỉ ra, không nên xem AI pháp luật chỉ là lớp công cụ đặt trên dữ liệu văn bản hiện có. Cần thiết kế lại dữ liệu pháp luật theo cấu trúc quan hệ, bao gồm thông tin hiệu lực, điều khoản, chủ thể, thẩm quyền, thời hạn, nghĩa vụ, chế tài và quan hệ hướng dẫn, sửa đổi, thay thế. Khi đó, AI mới có thể hỗ trợ phát hiện mâu thuẫn, kiểm tra điều kiện áp dụng và gợi ý phương án xử lý có căn cứ.

Bày tỏ sự đồng tình cao với các trao đổi, chia sẻ của các đại biểu tại hội thảo, ông Phạm Quang Hiếu, Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Bộ Tư pháp đồng chủ trì hội thảo một lần nữa khẳng định, việc xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật và ứng dụng AI trong xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật là yêu cầu cấp thiết trong thời kỳ chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay. Căn cứ vào các trao đổi tại hội thảo, với tư cách là đơn vị chính được Bộ Tư pháp giao triển khai đề án, Cục Công nghệ thông tin sẽ tiếp thu để bổ sung, hoàn thiện hơn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về tính minh bạch, công khai, khả dụng trong cung cấp cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật cũng như ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật, phục vụ nhà nước, nhân dân, doanh nghiệp...

Theo ông Phạm Quang Hiếu, trước đó, từ tháng 10/2025, việc tổ chức lấy ý kiến đợt 1 về nội dung đề án đã được triển khai. Việc xây dựng và ứng dụng chắc chắn không tránh khỏi có nhiều thách thức nhưng trong bối cảnh đẩy mạnh Nghị quyết 57/NQ-TW, tin tưởng sẽ đạt những kết quả tích cực, khả quan.