Phát triển khu công nghiệp sinh thái

Xu thế bắt buộc để phát triển bền vững

Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, với vai trò là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng, các khu chế xuất - khu công nghiệp (KCX - KCN) truyền thống của thành phố nay đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển mình sang mô hình sinh thái. Đây không chỉ là bước đi đáp ứng xu thế toàn cầu về phát triển bền vững mà còn là chìa khóa để Thành phố Hồ Chí Minh nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao và định hình tương lai công nghiệp trong kỷ nguyên mới.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, Ban Quản lý các KCX - KCN Thành phố Hồ Chí Minh (HEPZA) cho biết, trong lộ trình tiến tới đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, thành phố sẽ chuyển đổi các KCX - KCN hiện hữu thành các KCX - KCN xanh, sinh thái. Trong đó, ưu tiên chuyển đổi 5 KCX - KCN thế hệ cũ, gồm: KCX Tân Thuận, các KCN Cát Lái, Bình Chiểu, Tân Bình, Hiệp Phước thành KCN sinh thái, công nghệ cao.

Trước mắt, thành phố đã chọn KCN Hiệp Phước (huyện Nhà Bè) để thí điểm giai đoạn 1 dự án “Triển khai KCN sinh thái tại Việt Nam theo hướng tiếp cận từ chương trình KCN sinh thái toàn cầu”. Trong đó có khoảng 40 doanh nghiệp tại KCN này đăng ký tham gia chương trình chuyển đổi mô hình sản xuất sạch hơn nhằm sử dụng hiệu quả nguyên - nhiên liệu và phát triển bền vững.

Kết quả giai đoạn 1 (năm 2020 - 2024) rất đáng ghi nhận khi giảm mức tiêu thụ điện 6.854 MWh/năm, tổng tiềm năng tiết kiệm 33.286 MWh/năm; giảm phát thải khí nhà kính 5.820 tấn CO2 tương đương/năm, tổng tiềm năng 27.076 tấn CO2 tương đương/năm,... Kết quả đánh giá cuối kỳ cho thấy mức độ đáp ứng khung quốc tế về KCN sinh thái của KCN Hiệp Phước đã tăng từ 44% (năm 2020) lên 76% (cuối năm 2023) và có tiềm năng đạt 88% trong những năm tiếp theo.

Dù vậy, theo ông Giang Ngọc Phương, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP KCN Hiệp Phước, việc chuyển đổi sang KCN sinh thái gặp không ít vướng mắc, thách thức liên quan xử lý rác thải, môi trường, chính sách ưu đãi thuế, sử dụng đất đai,... Đơn cử như doanh nghiệp tốn nhiều chi phí để đầu tư năng lượng tái tạo, xử lý nước thải, rác thải theo tiêu chuẩn “xanh”.

Dù còn nhiều khó khăn nhưng bước đầu, tại KCN Hiệp Phước đã có sự cộng sinh công nghiệp. Chẳng hạn, Nhà máy Meizen sử dụng khí hơi nóng từ quá trình chưng cất dầu thực vật Cái Lân vào quy trình sấy; chất thải từ các nhà máy khuôn đúc có thể dùng làm nguyên liệu sản xuất gạch không nung; một số doanh nghiệp dùng giấy vụn, giấy phế liệu để tái chế thành giấy cuộn, giấy vệ sinh,...

Có thể nói, Thành phố Hồ Chí Minh đang định hình một chiến lược mới về phát triển bền vững, trong đó yêu cầu xanh hóa KCX - KCN đang dần trở thành điều kiện bắt buộc.

Còn tại tỉnh Bình Dương, Ban Quản lý các KCN Bình Dương thông tin, hiện có 28/29 KCN trên địa bàn tỉnh đã đi vào hoạt động, trong đó 28 KCN đang hoạt động vận hành ổn định các trạm xử lý nước thải tập trung sau xử lý đạt tiêu chuẩn theo quy định và đã lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải tự động, truyền dữ liệu về Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh để theo dõi, giám sát.

Cùng với đó, là đánh giá công tác bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp, hướng dẫn và kiến nghị doanh nghiệp thực hiện quản lý môi trường theo quy định như phân loại các chất thải, ký hợp đồng với đơn vị có chức năng thu gom, vận chuyển, xử lý theo quy định, đề xuất các biện pháp hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường thấp nhất thông qua công tác thu thập, thống kê các số liệu về chất thải.

Theo ông Trương Văn Phong, Phó Trưởng ban Quản lý các KCN Bình Dương, Ban phối hợp, hỗ trợ chủ đầu tư trong việc nghiên cứu định hướng phát triển mô hình KCN sinh thái; giải pháp nâng cao tỷ lệ doanh nghiệp sinh thái trong KCN. Đồng thời, đôn đốc chủ đầu tư hạ tầng KCN đầu tư, hoàn thiện hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn, tiêu chuẩn trước khi thải ra môi trường theo đúng quy định.

Theo UBND tỉnh Bình Dương, hiện Bình Dương đang hướng đến triển khai mô hình KCN sinh thái đạt chuẩn quốc tế tại các KCN trọng điểm, gồm: KCN Bàu Bàng, KCN Bàu Bàng mở rộng và KCN Cây Trường. Mô hình này giúp doanh nghiệp phát triển theo hướng cộng sinh công nghiệp, tối ưu hóa tài nguyên, giảm tác động môi trường và gia tăng giá trị kinh tế.

Chính sách, giải pháp đồng bộ

Nhìn nhận về sự cần thiết phát triển KCN sinh thái, bà Nguyễn Vân Trang, Trưởng nhóm Đông Nam Á Trung tâm Climateworks (ĐH Monash, Australia) chỉ ra việc chuyển đổi nền công nghiệp sang hướng công nghệ cao, hiện đại không chỉ là động lực mới giúp tránh tụt hậu mà đang trở thành vấn đề mang tính khẩn cấp khi vị thế trung tâm công nghiệp của Thành phố Hồ Chí Minh đang giảm dần. “Khi có nhiều chính sách thúc đẩy, tạo điều kiện để các KCX - KCN và doanh nghiệp chuyển đổi xanh, hướng đến mục tiêu Net Zero... sẽ giúp Thành phố Hồ Chí Minh trở thành điểm sáng đối với các nhà đầu tư quốc tế”, bà Vân Trang nhấn mạnh.

Các chuyên gia kinh tế và môi trường cũng đồng tình để phát triển bền vững KCX - KCN sinh thái, Thành phố Hồ Chí Minh cần thiết lập hệ thống chính sách, giải pháp đồng bộ. Trong đó bao gồm các gói ưu đãi tài chính, hỗ trợ đầu tư hạ tầng xanh, thuế suất ưu đãi cho doanh nghiệp đạt chứng nhận xanh và thúc đẩy nghiên cứu khoa học công nghệ. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong khối quản lý môi trường và công nghệ xanh, cũng là yếu tố vô cùng quan trọng.

Về phía chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Võ Văn Hoan nhấn mạnh, nếu không thay đổi mô hình phát triển công nghiệp hiện nay, thành phố sẽ không đủ sức chịu tải. Do đó, thành phố ưu tiên các dự án KCN thế hệ mới thân thiện với môi trường, tiết kiệm năng lượng, ứng dụng công nghệ cao và từng bước sàng lọc, không chấp nhận những dự án tiêu tốn tài nguyên, gây ô nhiễm.

Từ thực tế trên, ông Võ Văn Hoan cho biết, Thành phố Hồ Chí Minh đang lập đề án chuyển đổi một số KCX - KCN theo mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Trong đó, kết quả tham gia dự án “Triển khai KCN sinh thái tại Việt Nam theo hướng tiếp cận từ chương trình KCN sinh thái toàn cầu" của KCN Hiệp Phước sẽ là cơ sở để thành phố nhân rộng chuyển đổi các KCN hiện hữu sang mô hình KCN sinh thái.

Về phía tỉnh Bình Dương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Dương Bùi Minh Thạnh cho biết, việc triển khai nghiên cứu khả thi thực hiện KCN sinh thái khung quốc tế EIP 2.0 hoàn toàn phù hợp các mục tiêu chiến lược của tỉnh Bình Dương trong quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo ông Bùi Minh Thạnh, Bình Dương đã quy hoạch và định hướng các KCN phải được đầu tư, phát triển bền vững, hiệu quả hơn và có tính cạnh tranh cao hơn. Việc áp dụng các nguyên tắc của KCN sinh thái giúp giảm phát thải carbon, tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp thân thiện với môi trường. Hơn nữa, các EIP giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nhà đầu tư bằng cách hỗ trợ họ đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường toàn cầu nghiêm ngặt, từ đó mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế. Mô hình này không chỉ là định hướng cho các KCN mới mà còn là con đường chuyển đổi quan trọng cho các KCN hiện có.

Để hiện thực hóa định hướng của lãnh đạo tỉnh Bình Dương, về phía doanh nghiệp, Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Đầu tư và phát triển công nghiệp (Becamex IDC) Nguyễn Văn Hùng cho hay, hiện Becamex IDC đang phát triển mô hình, trước mắt dự kiến triển khai ở các KCN tại huyện Bàu Bàng. Đây là mô hình điểm đi đầu và định hướng cho phát triển KCN sinh thái tại tỉnh Bình Dương thời gian tới. Qua đó sẽ giúp giảm phát thải carbon, tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp thân thiện môi trường. Mặt khác, nâng cao năng lực cạnh tranh của nhà đầu tư bằng cách hỗ trợ họ đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường toàn cầu nghiêm ngặt, từ đó mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế.