Tại kết luận thanh tra mới đây, Thanh tra Chính phủ đã ghi nhận nỗ lực của các đơn vị triển khai, đồng thời chỉ ra các vướng mắc cần tháo gỡ để sớm đưa dự án hoàn thành mục tiêu thông xe giai đoạn I vào dịp 19/5 tới đây theo yêu cầu của Chính phủ, sớm hơn 6 tháng so với kế hoạch ban đầu.
Những giải pháp "vô tiền, khoáng hậu"
Trong thông báo kết luận thanh tra mới nhất tại dự án, Thanh tra Chính phủ khẳng định, tuyến cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh nối hai tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn là công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia, có ý nghĩa đặc biệt trong việc kết nối trung tâm kinh tế, chính trị với các tỉnh miền núi phía đông bắc, các khu kinh tế, khu du lịch quốc gia, khu công nghiệp; qua đó phục vụ mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng-an ninh và giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia.
Đặc biệt, tuyến cao tốc còn mở ra hành lang giao thương quốc tế, kết nối từ cảng Lạch Huyện (Hải Phòng) qua Trung Quốc, Kazakhstan tới châu Âu, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực phát triển mới cho các địa phương như Cao Bằng, Lạng Sơn. Khi hoàn thành, tuyến đường sẽ rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển từ Hà Nội tới Cao Bằng, “giảm tải” lưu lượng cho quốc lộ 4A hiện hữu.
Thanh tra Chính phủ cũng ghi nhận Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng cùng Ban Quản lý dự án và doanh nghiệp dự án đã có nhiều nỗ lực, khắc phục khó khăn trong quá trình triển khai thực hiện dự án. Đây là sự phối hợp có ý nghĩa rất lớn, nhất là với một dự án được triển khai trong điều kiện đặc thù, nhiều thách thức chưa từng có tiền lệ.
Tuyến cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh đi qua khu vực có địa hình hiểm trở, địa chất phức tạp và điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Trong năm 2025, mưa lũ đặc biệt lớn, kéo dài khiến thời gian thi công thực tế chỉ còn khoảng 4 tháng. Thực tế này đã thúc đẩy nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án và các nhà thầu phải linh hoạt, chủ động áp dụng nhiều giải pháp sáng tạo để triển khai thi công.
Không chỉ tới giai đoạn thi công, ngay từ thời điểm được Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng mời lên nghiên cứu dự án năm 2018, nhà đầu tư đã cho thấy tinh thần chủ động, sáng tạo và dám nhận những bài toán khó. Dự án được Bộ Giao thông vận tải trước đây (nay là Bộ Xây dựng) lập quy hoạch với chiều dài 144km, tổng vốn đầu tư hơn 47 nghìn tỷ đồng. Khó khăn lớn về kỹ thuật đã đẩy suất đầu tư lên rất cao, trong khi lưu lượng phương tiện được dự báo thấp, dẫn tới khả năng hoàn vốn khó khăn, khiến nhiều nhà đầu tư từng đến Cao Bằng tìm hiểu về dự án đều “lắc đầu”.
Theo lời mời của tỉnh Cao Bằng, liên danh nhà đầu tư do Tập đoàn Đèo Cả đứng đầu đã nghiên cứu kỹ lưỡng trước khi đề xuất phương án phân kỳ đầu tư 2 giai đoạn, rút ngắn chiều dài tuyến xuống còn 121km và giảm tổng mức đầu tư xuống còn khoảng 26 nghìn tỷ đồng. Ông Lê Hải Hòa, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng đánh giá, suốt 8 năm qua, chính quyền tỉnh cùng liên danh nhà đầu tư đã vượt qua hàng loạt thách thức về cơ chế chính sách, nguồn vốn để đưa dự án đi vào quỹ đạo ổn định.
Được triển khai theo phương thức PPP, trong bối cảnh cơ chế chính sách còn đang hoàn thiện, có thể coi đây là dự án mang tính “thí điểm” với nhiều giải pháp lần đầu áp dụng. Đây là một trong những dự án giao thông đầu tiên thực hiện theo Nghị định 63/2018/NĐ-CP và sau đó chuyển tiếp sang Luật PPP, kéo theo không ít vướng mắc về thủ tục, nguồn vốn và phương án tài chính. Dù vậy, chính quyền tỉnh Cao Bằng cùng nhà đầu tư đã kiên trì tháo gỡ khó khăn để dự án được triển khai liên tục, không gián đoạn.
Thực tiễn cho thấy, việc lựa chọn phương thức PPP đã giúp tiết kiệm đáng kể nguồn lực cho ngân sách Nhà nước, ước tính hơn 10.000 tỷ đồng, bao gồm cả phần vốn nhà đầu tư tham gia và chi phí vận hành, bảo trì trong vòng đời dự án. Đồng thời, tỉnh Cao Bằng cũng chủ động điều chỉnh danh mục đầu tư công, tập trung nguồn lực cho dự án, thể hiện quyết tâm chính trị cao và sự đồng hành chặt chẽ với nhà đầu tư.
Đáng chú ý, nhiều hạng mục trong giai đoạn 1 đã được điều chỉnh thiết kế theo hướng phù hợp với phương án mở rộng giai đoạn 2 với quy mô nền đường 22m. Việc tổ chức thi công đồng thời hai giai đoạn đã giúp tiết giảm hơn 500 tỷ đồng chi phí đầu tư cho dự án. Theo kế hoạch, dự án sẽ thông xe giai đoạn 1 vào dịp 19/5 tới đây. Bám sát mục tiêu này, các nhà đầu tư và nhà thầu đã huy động hơn 1.400 thiết bị cùng gần 3.000 nhân sự, tổ chức thi công tại hơn 200 mũi. Đến nay, sản lượng thực hiện đã đạt khoảng 8.000/11.470 tỷ đồng, tương đương 70% giá trị hợp đồng.
Dồn lực gỡ “nút thắt”
Hiện nay, dự án còn có một số “nút thắt” cần sớm được tháo gỡ. Trước hết là nguồn vốn, tiến độ bố trí và giải ngân vốn Nhà nước chưa thật sự bám sát tiến độ thi công, dẫn đến tỷ lệ giải ngân thấp (đạt 41,5%), một phần vốn chưa được sử dụng hết, phải chuyển tiếp sang năm sau. Đồng thời, việc bố trí đủ phần vốn ngân sách địa phương cho dự án theo kế hoạch cũng cần được tiếp tục hoàn thiện.
Bên cạnh đó, các thủ tục điều chỉnh cục bộ quy hoạch, điều chỉnh chủ trương đầu tư và điều chỉnh dự án theo quy mô hoàn chỉnh cũng cần được thực hiện đồng bộ, kịp thời, tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho quá trình triển khai.
Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành và địa phương liên quan triển khai các giải pháp khắc phục; trong đó, kiến nghị Thủ tướng giao Bộ Xây dựng hướng dẫn tỉnh Cao Bằng thực hiện thủ tục điều chỉnh quy hoạch. Bộ Tài chính được kiến nghị rà soát, tham mưu xử lý các nội dung liên quan đến bố trí, sử dụng vốn. Đồng thời, doanh nghiệp dự án được yêu cầu chỉ đạo các nhà thầu, đơn vị liên quan thực hiện đúng nghĩa vụ theo hợp đồng và thực hiện quản lý chất lượng công trình theo quy định.
Về phía doanh nghiệp dự án, ông Đặng Tiến Thắng, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đường cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh cho biết, đơn vị đang chủ động phối hợp với tỉnh Cao Bằng và các đơn vị liên quan để rà soát, hoàn thiện các thủ tục theo đúng quy định. Doanh nghiệp dự án cũng kiến nghị các cơ quan chức năng sớm bố trí đầy đủ phần vốn ngân sách Nhà nước theo tiến độ, đẩy nhanh các thủ tục điều chỉnh dự án theo quy mô hoàn chỉnh và tiếp tục phối hợp trong giải phóng mặt bằng nhằm đẩy nhanh tiến độ toàn dự án.
“Với các dự án PPP ở những khu vực đặc thù như miền núi, biên giới, cần có cơ chế đủ linh hoạt để vừa bảo đảm tính khả thi tài chính, vừa cho phép điều chỉnh phù hợp với thực tế địa hình, địa chất và lưu lượng khai thác”, ông Đặng Tiến Thắng đề xuất. Trong bối cảnh giá nhiên liệu, nguyên vật liệu tăng đột biến thời gian gần đây, liên danh nhà đầu tư kiến nghị cần có sự vào cuộc quyết liệt từ phía Chính phủ và địa phương nhằm bảo đảm nguồn cung, kịp thời công bố giá và chỉ số giá sát với thị trường theo từng tháng.
Đồng thời, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cần hướng dẫn điều chỉnh giá theo cơ chế bù giá trực tiếp, bảo đảm quyền lợi cho nhà đầu tư, nhà thầu, không để ảnh hưởng đến việc thanh toán, quyết toán, thanh tra, kiểm toán và làm chậm tiến độ đưa công trình vào khai thác, sử dụng. Doanh nghiệp dự án cũng kiến nghị cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sớm có phương án xử lý hoặc thống nhất việc tạm dừng dự án để xem xét chuyển đổi sang hình thức đầu tư công.
Khi các vướng mắc được xử lý đồng bộ, dự án sẽ có thêm điều kiện thuận lợi để tiến gần đến cột mốc thông xe vào dịp 19/5, đưa vào khai thác trong năm 2026 theo yêu cầu của Chính phủ, rút ngắn 6 tháng so với kế hoạch, qua đó phát huy hiệu quả đầu tư và vai trò kết nối chiến lược của tuyến cao tốc.
