Nhiều vi phạm
Khu vực chung quanh hồ Ba Bể, cư dân sinh sống từ lâu đời. Từ những năm 2010, nhiều hộ dân bắt đầu cải tạo nhà cửa để làm homestay, khai thác du lịch, mang lại thu nhập khá. Dần dà, hộ này học hộ kia, các mô hình ngày càng mở rộng và quy mô xây dựng bắt đầu lớn dần.
Tuy nhiên, từ khi hồ Ba Bể được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2012, khu vực này chịu nhiều sự điều chỉnh của Luật Đất đai, Xây dựng, Di sản văn hóa… Việc xin chuyển đổi mục đích sử dụng đất và cấp phép xây dựng trong khu vực di sản có quy định rất chặt chẽ. Điều này dẫn tới, người dân sinh sống trong vùng 1 và vùng 2 của di sản có nhu cầu cải tạo, xây dựng nhưng chính quyền khó hoặc không thể cấp phép.
Từ năm 2015 trở lại đây, tình trạng vi phạm quy định về quản lý đất đai, trật tự xây dựng ngày càng diễn biến phức tạp nhưng việc xử lý thiếu kiên quyết và chưa dứt điểm. Tình trạng này làm phá vỡ quy hoạch, đe dọa di sản đồng thời cũng tạo nên rào cản trong thu hút đầu tư du lịch bài bản, bền vững.
Theo Ủy ban nhân dân xã Ba Bể, thống kê cho thấy, trong giai đoạn từ 2016 tới nay, toàn xã có 105 vụ việc vi phạm hành chính, đất đai, trật tự xây dựng với nguyên nhân như tự ý chuyển mục đích sử dụng đất (61 trường hợp); xây dựng trái phép (18 trường hợp); lấn chiếm đất do tổ chức quản lý (8 trường hợp); xây dựng trên đất hành lang an toàn giao thông (18 trường hợp).
Vi phạm chủ yếu tập trung ở các thôn: Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc và Bản Cám trước đây, nay thuộc thôn Nam Mẫu và thôn Đầu Đẳng.
Nhằm giải quyết dứt điểm tình trạng này, tháng 4/2026, Đảng ủy xã Ba Bể ban hành Nghị quyết số 22-NQ/ĐU về lãnh đạo, chỉ đạo giải quyết dứt điểm các trường hợp vi phạm liên quan đến đất đai khu vực hồ Ba Bể.
Ủy ban nhân dân xã Ba Bể ban hành kế hoạch xử lý các trường hợp vi phạm liên quan đến đất đai khu vực hồ Ba Bể. Trong đó, trước mắt tập trung xử lý dứt điểm 105 vụ việc vi phạm đã thống kê từ năm 2016 tới nay.
Theo Ủy ban nhân dân xã Ba Bể, số 105 vụ việc này được thống kê trên cơ sở kế thừa các biên bản vi phạm, số vụ việc đã được các cơ quan thanh tra kết luận trước đây cùng với một số vụ vi phạm mới phát hiện.
Tuy nhiên, trong số này có 3 trường hợp thông tin trùng tên, trùng vị trí vi phạm. Sau khi xác định, loại trừ thì tổng số vụ việc vi phạm giảm từ 105 xuống còn 102.
Xử lý đồng bộ
Tính đến ngày 4/10/2026, đã có 24 trường hợp chấp hành, cam kết khắc phục hậu quả, cam kết sử dụng đất đúng mục đích. Trong đó, có 14 trường hợp đã giải quyết xong; 4 trường hợp đang thực hiện; 6 trường hợp cam kết thực hiện và cam kết sử dụng đất đúng mục đích. Còn lại 78 trường hợp đang tiếp tục được rà soát, nghiên cứu, xử lý theo quy định.
Trong quá trình xã Ba Bể và cơ quan chức năng triển khai xử lý, nhiều hộ dân phản ánh, cho rằng, chính quyền địa phương thiếu toàn diện, công bằng trong thực thi khi có nhiều trường hợp đã vi phạm từ trước năm 2016 nhưng không bị xử lý.
Nhiều hộ dân cho biết, đã sinh sống lâu đời, việc cải tạo nhà cửa phục vụ du lịch nhiều năm qua là sinh kế chính. Việc tháo dỡ, thu hẹp sẽ ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế hộ gia đình, gây lo lắng về sinh kế lâu dài trong thời gian tới.
Theo ông Trần Văn Khoa, hộ dân sinh sống gần khu vực thác Đầu Đẳng, từ năm 2025, gia đình đầu tư hơn 700 triệu đồng cải tạo nhà cửa làm nơi tiếp đón, phục vụ khách du lịch.
Vi phạm của gia đình ông được xác định là xây dựng nhà trên đất tự ý chuyển đổi mục đích sử dụng. Theo ông chia sẻ, tiền vay ngân hàng để làm nhà chưa trả hết, giờ lại phải tháo dỡ nên vô cùng lo lắng, bất an.
Về vấn đề này, theo Đảng ủy xã Ba Bể, xã đang tập trung xử lý dứt điểm 102 vụ việc vi phạm đã được nêu trong các kết luận thanh tra và lập biên bản từ năm 2016 tới nay. Những vi phạm khác diễn ra trong thời gian trước 2016 sẽ tiếp tục được rà soát và xử lý dứt điểm.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ba Bể Nông Thị Điệp cho biết, về những băn khoăn, lo lắng của người dân, chính quyền đã nắm được. Xã chủ trương tiếp tục rà soát phân loại cụ thể từng trường hợp để tính toán phương án hỗ trợ sinh kế về lâu dài. Việc thực hiện sẽ trên tinh thần thượng tôn pháp luật và tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân.
Quá trình xử lý vi phạm, xã cũng song song triển khai rà soát từng trường hợp. Trường hợp nào đủ điều kiện theo quy định sẽ thực hiện các thủ tục về đất đai để người dân có đủ cơ sở pháp lý và điều kiện sử dụng đất ổn định, hiệu quả.
Để bảo đảm giải quyết dứt điểm và đúng quy định pháp luật, tỉnh Thái Nguyên đã chỉ đạo thành lập một Tổ công tác và hai Tổ giúp việc với thành phần là lãnh đạo Thanh tra tỉnh, các cơ quan chuyên môn, cán bộ có kinh nghiệm trực tiếp về xã Ba Bể hướng dẫn triển khai.
Các Tổ giúp việc xem xét từng trường hợp, hồ sơ, vi phạm cụ thể để xác định vi phạm đến đâu, hồ sơ thiếu gì… Từ đó, vạch ra lộ trình, giải pháp giải quyết từng trường hợp.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ba Bể Nông Thị Điệp cho biết thêm, trong thời gian tới, xã sẽ tiến hành đối thoại với người dân để lắng nghe ý kiến đồng thời tuyên truyền, giải thích để thực hiện giải quyết dứt điểm các vi phạm đã kéo dài nhiều năm qua.
Như vậy, có thể nói, việc quyết liệt giải quyết, xử lý vi phạm khu vực hồ Ba Bể của tỉnh Thái Nguyên là điều cần thiết, quan trọng. Việc có 24 hộ chủ động khắc phục vi phạm bước đầu cũng cho thấy sự đồng tình, ủng hộ của người dân.
Tuy nhiên, phần lớn các hộ dân vi phạm đều có hành vi vi phạm trên đất của chính gia đình mình, ít trường hợp lấn chiếm đất công. Nhiều vi phạm chỉ ở mức nhỏ, như: một phần tường rào vi phạm hành lang an toàn giao thông, một phần bếp làm trên đất chưa chuyển đổi mục đích sử dụng…
Ngoài ra, nhiều hộ dân thiếu đất canh tác, sinh kế chính phụ thuộc vào làm du lịch homestay. Nhiều hộ dân cho rằng, các cấp chính quyền cần xem xét cho phép người dân chuyển mục đích sử dụng đất và cấp phép xây dựng ở những vị trí đủ điều kiện để có thể xây dựng, cải tạo nhà cửa phục vụ phát triển du lịch sau khi đã xử lý vi phạm.
Đây là điều cần được chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn của tỉnh xem xét toàn diện, đồng bộ, thấu tình, đạt lý để bảo đảm thượng tôn pháp luật nhưng cũng bảo đảm sinh kế và mở ra hướng phát triển du lịch bền vững cho thắng cảnh hồ Ba Bể.
