Điều đáng nói, hiện tượng này xuất hiện gần như đồng thời với thời điểm các quy định mới về quản lý thuế đối với hộ và cá nhân kinh doanh theo Nghị định số 68/2026/NĐ-CP bắt đầu được triển khai từ ngày 5/3/2026. Phải chăng đang có một cuộc dịch chuyển dòng tiền khỏi hệ thống ngân hàng hay chỉ là nhịp nghỉ để thị trường thích nghi với quy định mới?
Khi dòng tiền không được ghi nhận đầy đủ
Theo số liệu thống kê của Ngân hàng Nhà nước, những tháng đầu năm 2026, thanh toán không dùng tiền mặt vẫn duy trì đà tăng mạnh so cùng kỳ năm trước, với mức tăng hơn 40% về số lượng giao dịch. Đáng chú ý, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đã gấp gần 28 lần tổng sản phẩm quốc nội (GDP), phản ánh quy mô và mức độ thâm nhập sâu của dòng tiền số trong nền kinh tế.
Tuy nhiên, trên con phố nhỏ (Hà Nội), nơi tập trung nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ phục vụ các khu chung cư gần đó, thời gian gần đây có không ít cửa hàng đã cất bớt bảng mã QR chuyển khoản thường được đặt trước quầy. Theo anh Nguyễn Việt Nam, chủ một cửa hàng bán rau chia sẻ, anh không thạo công nghệ và lo khai sai dữ liệu, sổ sách thuế điện tử nên cứ ưu tiên nhận tiền mặt cho... bớt lo nghĩ và “dễ xoay xở hơn”.
Ở góc độ người tiêu dùng, tâm lý lo ngại mất an toàn trong môi trường thanh toán số khiến người dân e ngại thanh toán không dùng tiền mặt. Bà Nguyễn Thị Hằng, sống tại phường Hồng Hà (Hà Nội), cho biết, do thấy quá nhiều thông tin về các vụ lừa đảo, chiếm đoạt tài khoản ngân hàng nên gần đây thường dùng tiền mặt nhiều hơn khi đi mua sắm. “Giữ tiền mặt trong tay an tâm hơn. Chuyển khoản thì tiện thật, nhưng dễ bị lộ thông tin hoặc bị mất tiền qua điện thoại”, bà Hằng chia sẻ.
Khảo sát thị trường có thể thấy một thực tế, nhiều trường hợp hộ kinh doanh cố tình chỉ nhận thanh toán bằng tiền mặt, hoặc hạn chế thanh toán điện tử nhằm giảm doanh thu xuống dưới “ngưỡng an toàn” với động cơ “né” thuế. Điều này vô hình trung khiến cho các hộ kinh doanh tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ tài chính có thể bị giảm lợi thế về giá bán so các cơ sở cố tình “né” thuế.
Nhìn nhận đây là phản ứng tự nhiên trong giai đoạn chính sách mới đi vào thực tế, PGS, TS Đinh Trọng Thịnh cho rằng, các hộ kinh doanh cần thời gian để điều chỉnh và thích nghi với cơ chế quản lý mới dựa trên dữ liệu. Tâm lý thận trọng là điều dễ hiểu khi bước vào một giai đoạn minh bạch hóa mạnh hơn về dòng tiền.
Theo nhận định của ông Thịnh, khi dòng tiền không được ghi nhận đầy đủ, việc đánh giá chính xác quy mô khu vực kinh tế cá thể vốn đang đóng góp lớn vào tăng trưởng và tạo việc làm trở nên khó khăn hơn. Mặt khác, dù hộ kinh doanh có nhận tiền mặt hay chuyển khoản, thay đổi nội dung nhận tiền..., thì các cơ quan chức năng hoàn toàn có đầy đủ thông tin, chứng cứ thông qua dữ liệu đã định danh trên VNeID, liên kết trên tài khoản ngân hàng và ứng dụng eTax Mobile để xem xét nghĩa vụ thuế của người nộp thuế.
Sự điều chỉnh ngắn hạn trong thói quen thanh toán
Những thay đổi trong thói quen thanh toán của một bộ phận hộ kinh doanh thời gian gần đây đang thu hút sự chú ý của dư luận. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia kinh tế, các biến động này cần được nhìn nhận trong bức tranh rộng hơn của chu kỳ dòng tiền đầu năm, điều hành chính sách tiền tệ và quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế số. Trong bối cảnh Nghị định số 68/2026/NĐ-CP đang được triển khai khá triệt để, cần đặt vấn đề liệu có hay không hiện tượng dòng tiền rút khỏi hệ thống ngân hàng để chuyển sang tiền mặt?
Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường đại học Nguyễn Trãi), phân tích, việc một bộ phận hộ kinh doanh nhỏ lẻ có xu hướng duy trì thói quen giao dịch bằng tiền mặt trong thời gian gần đây cần được hiểu trong tổng hòa nhiều yếu tố, bao gồm tính mùa vụ, tâm lý kinh doanh và đặc thù vận hành của khu vực kinh tế nhỏ chứ không hẳn là do Nghị định số 68/2026-NĐ/CP.
“Sự điều chỉnh trong hành vi thanh toán của một bộ phận hộ kinh doanh chỉ phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp khi các quy định mới bắt đầu tác động đến thị trường. Dòng tiền trong nền kinh tế vẫn vận hành liên tục, chỉ có sự thay đổi về hình thức thanh toán và nhịp độ quay vòng giữa các kênh. Một phần tiền vì vậy tạm thời lưu thông ngoài thị trường trước khi quay trở lại hệ thống ngân hàng. Mặt khác, trên thị trường tiền tệ cũng đã có một số điều chỉnh nhất định trong giai đoạn này và dòng chảy thanh toán số vẫn đang đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế”, ông Nguyễn Quang Huy nhìn nhận.
Cùng góc nhìn, TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, không nên quá lo ngại về một cuộc “đảo chiều” thanh toán từ hiện tượng hộ kinh doanh nhỏ lẻ “ngại” nhận chuyển khoản. Thay vào đó, giải pháp nằm ở sự hài hòa giữa chính sách tài khóa, lãi suất hấp dẫn và một chiến lược giáo dục tài chính dài hạn để thay đổi hành vi xã hội một cách bền vững.
Phân tích số liệu thống kê của Ngân hàng Nhà nước về con số thanh toán không dùng tiền mặt trong những tháng đầu năm 2026, TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, đây là đặc trưng của quá trình chuyển đổi. Con số tăng trưởng 40% phản ánh rất rõ xu hướng mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt, nhưng không đồng nghĩa với việc tiền mặt biến mất khỏi nền kinh tế. Nếu nhìn vào cơ cấu tổng phương tiện thanh toán thực tế, tiền mặt vẫn chiếm một tỷ trọng nhất định và có quy mô đáng kể.
Về phía cơ quan quản lý nhà nước, theo Phó Cục trưởng Thuế Đặng Ngọc Minh, các công cụ kế toán điện tử chi phí thấp, chương trình hướng dẫn sử dụng hóa đơn điện tử và các hoạt động tuyên truyền đang được tăng cường nhằm giúp hộ kinh doanh thích ứng thuận lợi hơn với phương thức quản lý mới. Tiền mặt vẫn duy trì vai trò nhất định trong hệ thống thanh toán của nền kinh tế. Nhưng khi hệ thống dữ liệu, hạ tầng thanh toán và các cơ chế hỗ trợ được triển khai đồng bộ hơn, ngưỡng chịu thuế đối với hộ kinh doanh được điều chỉnh lên mức hợp lý hơn, thanh toán không dùng tiền mặt được kỳ vọng sẽ tiếp tục mở rộng ■
