Còn nhiều điều đáng bàn
Đã có rất nhiều cuộc thi văn chương do Hội Nhà văn Việt Nam, các hội nhà văn địa phương, hội văn học nghệ thuật, cơ quan báo chí… tổ chức. Thậm chí xuất hiện các giải thưởng do tư nhân, nhóm hội, trang mạng xã hội phát động. Nhiều cuộc thi đã phát hiện, bồi dưỡng những tài năng văn chương, tôn vinh tác phẩm chất lượng, được bạn đọc nhiều thế hệ yêu mến. Cũng có những cuộc thi mà cả tác phẩm đạt giải, từ thấp đến cao đều chìm khuất theo thời gian, không “sống” được trong lòng bạn đọc.
Qua quan sát, tất cả các cuộc thi đều có các tiêu chí riêng. Khi phát động, ban tổ chức sẽ đưa ra thể lệ. Từ đề tài, thể loại, độ dài, thời gian sáng tác, thời gian gửi bài, quy cách gửi bài đến việc phải tuân thủ bản quyền, không sao chép, đạo văn, không công bố tác phẩm trên bất kỳ phương tiện truyền thông nào trong thời gian dự thi. Hay đã gửi bài tham gia cuộc thi này thì không gửi dự thi nơi khác. Tất nhiên, có những đợt xét giải thưởng, tiêu chí có thể mở hoặc chặt chẽ hơn mà người tham gia phải đọc kỹ.
Tuy nhiên, không phải cuộc thi nào mà người viết cũng tuân thủ thể lệ đã ban hành. Không ít tác giả đạo nguyên, hoặc một phần tác phẩm của người khác để tham dự giải. Khi giải thưởng được công bố, bạn đọc và ban tổ chức mới phát hiện, thu hồi giải. Có cuộc thi của hội văn học nghệ thuật tỉnh nọ, trao đến ba giải cho một người có quyền hành ở hội đó. Gần đây nhất, trong cuộc thi Sáng tác Tiểu thuyết do Thời báo Văn học Nghệ thuật tổ chức lần thứ I (2023 - 2025), nhà báo Hoàng Dự, Tổng Biên tập đánh giá là thành công ngoài mong đợi, ban giám khảo làm việc khách quan và trách nhiệm, không có chuyện chạy giải. Tuy nhiên, vẫn còn tác phẩm đã gửi tham dự cuộc thi khác, thậm chí đạt giải ở cuộc thi khác vẫn gửi tham dự cuộc thi của Thời báo Văn học Nghệ thuật. Trong khi thể lệ quy định rất rõ: “Tác phẩm chưa tham dự và chưa nhận giải thưởng các cuộc thi khác”.
Cũng tại cuộc thi này, theo thể lệ chỉ có 11 giải thưởng, không hề nhắc đến giải phụ. Song khi trao giải, ban tổ chức đã trao thêm giải đồng hành cho 11 tác phẩm vào vòng chung khảo. Khi mời tác giả đến dự lễ trao giải, ban tổ chức chỉ thông báo với tác giả là “có giải”, mà không nói rõ là giải gì. Vậy nên, những người được thông báo sẽ nghiễm nhiên tin rằng, mình sẽ đạt, thấp nhất là khuyến khích (mức giải khuyến khích trị giá 10 triệu đồng). Song, có người ở xa, phải mua vé máy bay, tiêu tốn nhiều tiền ăn nghỉ, chỉ đạt giải đồng hành, trị giá 500 nghìn đồng. Thiết nghĩ, nếu trong quá trình chấm, ban tổ chức “nghĩ thêm” giải phụ, thì nên thông báo cho tác giả giải phụ mức tiền thưởng, để đỡ bị hiểu lầm, có thể cân nhắc đi dự hay không.
Để không bị ngợp với giải thưởng
Đã có rất nhiều cuộc thi mà chính ban tổ chức không tuân thủ thể lệ. Từ việc lùi thời gian tổ chức trao giải (không thông báo), giảm mức tiền thưởng theo quy định, có chuyện dàn xếp, cơ cấu giải. Lại có cuộc thi ban tổ chức nâng số lượng giải lên quá nhiều. Điều đó tạo nên sự dàn trải, cảm giác ban tổ chức dễ dãi trong việc trao giải mà không tập trung làm nổi bật tác phẩm có chất lượng.
Với mỗi cuộc thi, quyền quyết định giải thưởng là của ban tổ chức. Song đã không ít giải thưởng gây lùm xùm, tranh cãi, tạo dư âm không tốt cho cuộc thi, thậm chí kéo giảm uy tín của đơn vị tổ chức. Bởi vậy, để các cuộc thi văn chương đạt chất lượng, trước hết, ban tổ chức phải tuân thủ quy định mình đã đưa ra, không ôm đồm trao quá nhiều giải cho một cuộc thi. Giám khảo cuộc thi phải là những người có uy tín, công tâm, có kiến văn và khả năng phát hiện những cây bút giàu sáng tạo, nội lực. Các tác giả cần đọc rõ thể lệ để viết và làm theo đúng quy định. Chỉ có như thế mới mang đến cho cuộc thi sự công bằng, cả ban tổ chức và người tham dự đều thấy mình được tôn trọng, từ đó tiếp tục có sự đồng hành, khơi mở thêm những cuộc thi khác trên một tinh thần mới.
Nhà văn Tống Phước Bảo, một người đã gặt hái được không ít giải thưởng văn chương trong những năm vừa qua, chia sẻ: “Chúng ta phải nhìn nhận, mỗi giải thưởng văn chương là cuộc bồi dưỡng, tạo động lực chứ không phải để sinh ra ảo tưởng, rồi cùn mòn trong sáng tạo”. Còn tác giả trẻ Đức Anh, vinh dự nhận giải thưởng Tác giả trẻ của Hội Nhà văn Việt Nam 2023, với tiểu thuyết “Nhân sinh kép: Sống hai cuộc đời”, chia sẻ: Chừng nào giải thưởng còn mang lại một cảm giác chờ đợi và khai phá, chừng đó người ta còn tin tưởng vào một nền văn học lành mạnh.
