Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong dài hạn, việc tái thiết khu vực doanh nghiệp nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tách bạch nhiệm vụ chính trị và sản xuất, kinh doanh
Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, Nghị quyết 79 có nhiều điểm mới, nhằm mở rộng không gian phát triển cho khu vực kinh tế nhà nước nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng. Đó là, xác định rõ chức năng, vị trí, vai trò của từng bộ phận cấu thành, từ đó làm rõ sức mạnh và nguồn lực của khu vực kinh tế quan trọng này để có cơ chế huy động hiệu quả nguồn lực cho phát triển.
Nghị quyết 79 xác định doanh nghiệp nhà nước là lực lượng chủ đạo, thật sự là một lực lượng vật chất chủ yếu của kinh tế nhà nước, thực hiện vai trò dẫn dắt trong những ngành nghề chiến lược, đồng thời có các quy định cụ thể về việc bổ sung vốn cho doanh nghiệp nhà nước.
Đáng lưu ý, Nghị quyết 79 cũng đề ra mục tiêu cụ thể đến năm 2030, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 đến 3 doanh nghiệp vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.
Về quản trị, 100% doanh nghiệp nhà nước phải thực hiện quản trị hiện đại trên nền tảng số; đối với các tập đoàn, tổng công ty nhà nước phải đạt trình độ quản trị cao hơn, cụ thể là áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế)… Như vậy, việc quản lý doanh nghiệp nhà nước sẽ thực hiện theo tổng thể với chỉ tiêu, mục tiêu rõ ràng thay vì nhà nước “làm thay” doanh nghiệp như trước đây.
Một nội dung khác được các chuyên gia kinh tế kỳ vọng sẽ có tác dụng tích cực, nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước là Nghị quyết 79 đã yêu cầu hạch toán tách bạch nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh và nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh, nhiệm vụ không vì mục tiêu lợi nhuận.
Đây là một trong những cơ sở để giải quyết những vấn đề khúc mắc lâu nay trong một số doanh nghiệp nhà nước vừa gánh vác nhiệm vụ chính trị, vừa sản xuất, kinh doanh, như: Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), Tập đoàn Công nghiệp-Viễn thông quân đội (Viettel)…
Tiến sĩ Nguyễn Minh Thảo, Phó Trưởng ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế-tài chính (Bộ Tài chính) cho biết, đây không phải nội dung mới, nhưng quan trọng là vấn đề đã được nêu trong Nghị quyết 79 với yêu cầu phân tích, đánh giá chi phí, lợi ích xã hội của đầu tư từ nguồn lực vật chất của Nhà nước theo thông lệ quốc tế. Điều đó thể hiện một bước tiến về tư duy phát triển doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn mới.
Trao quyền tự chủ
Là người trực tiếp tham gia xây dựng dự thảo Nghị quyết 79, Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Thảo chia sẻ, có hai nội dung được các doanh nghiệp nhà nước quan tâm nhiều nhất. Đó là, cơ chế hạch toán rõ ràng, tách bạch giữa nhiệm vụ chính trị với nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh và có quyền tự chủ hoạt động sản xuất, kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật, bao gồm chủ động về vốn, ra quyết định đầu tư… như một doanh nghiệp thật sự.
Dẫn lại câu chuyện EVN phải đề xuất tăng giá điện để bù đắp phần chi phí hàng chục nghìn tỷ đồng hạch toán lỗ trong thời kỳ đại dịch Covid-19, do không được tăng giá bán điện tương ứng trong khi giá nguyên liệu đầu vào tăng để bảo đảm an sinh xã hội, Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Thảo cho rằng: Từ trước đến nay, doanh nghiệp nhà nước vừa gánh vác nhiệm vụ chính trị, vừa hoạt động kinh doanh nhưng lại bị đánh giá chung trong một bảng kết quả tổng hợp. Đặc thù của các nhiệm vụ công ích là chi phí đầu vào rất lớn, đầu ra được quản lý chặt do thuộc danh mục mặt hàng nhà nước kiểm soát giá, cho nên không có lợi nhuận.
Do đó, doanh nghiệp phải lấy từ nguồn lực đầu tư, kinh doanh để bù đắp cho nhiệm vụ chính trị, làm ảnh hưởng đến kết quả sản xuất, kinh doanh chung. Để Nghị quyết 79 đi vào cuộc sống, việc hạch toán chi phí cho các nhiệm vụ chính trị trong các doanh nghiệp nhà nước phải được tách bạch, đánh giá riêng và có cơ chế tài chính đi kèm.
Niềm tin cho những người “chèo lái” doanh nghiệp nhà nước được củng cố khi Nghị quyết 79 trao quyền cho doanh nghiệp được quyết định sử dụng quỹ phát triển khoa học, công nghệ, chủ động triển khai hoặc đặt hàng nghiên cứu phát triển bên ngoài theo cơ chế khoán sản phẩm.
Đồng thời, Nghị quyết 79 cũng yêu cầu hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả doanh nghiệp nhà nước trên tổng thể mục tiêu, nhiệm vụ được giao. Bên cạnh đó, việc quy định Nhà nước có chính sách bảo đảm đủ vốn, hỗ trợ lãi suất và cung cấp đủ tín dụng đối với các dự án trọng điểm quốc gia do cấp có thẩm quyền giao ngoài kế hoạch cũng là một trong những yếu tố quan trọng để doanh nghiệp nhà nước được trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm và được bình đẳng đối với các thành phần kinh tế khác.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam tin tưởng, với việc trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp nhà nước, gắn với trách nhiệm và kỷ luật thị trường cùng cơ chế thúc đẩy đầu tư, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo... sẽ giúp Việt Nam xây dựng được khu vực doanh nghiệp nhà nước đủ mạnh để dẫn dắt và hỗ trợ các khu vực khác, duy trì nhịp tăng trưởng cao một cách bền vững.
