Từ các đề xuất đầu tư quy mô lớn, bức tranh phát triển không gian ngầm của thành phố đang dần rõ nét, đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức cho một đô thị hướng tới hiện đại, bền vững.
Nhiều tiềm năng không gian dưới lòng đất
Ga ngầm Bến Thành nằm tại khu trung tâm thành phố đang là điểm trung chuyển, kết nối nhộn nhịp hằng ngày của tuyến Metro số 1 (Bến Thành-Suối Tiên). Không gian ngầm của nhà ga cũng là một trong những biểu tượng mới của thành phố.
Sau hơn 1 năm khai thác, điểm đến này không chỉ hấp dẫn khách đi tàu, mà còn thu hút du khách đến tham quan, mua sắm. Đây cũng là công trình đặt “viên gạch” đầu tiên trong tiến trình mở rộng không gian dưới lòng đất của thành phố.
Thành phố hiện có hơn 12,7 triệu phương tiện cá nhân, trong đó có hơn 1,4 triệu ô-tô, trong khi hệ thống bến bãi hiện hữu chỉ đáp ứng khoảng 0,5% nhu cầu. Bài toán khai thác không gian ngầm trở nên nóng bỏng hơn bao giờ hết. Từ năm 2005, thành phố từng quy hoạch 4 bãi đỗ xe ngầm lớn tại công viên Lê Văn Tám, Tao Đàn, sân khấu Trống Đồng và sân vận động Hoa Lư, nhưng đến nay, tất cả vẫn... nằm trên giấy.
Không chỉ giao thông, hạ tầng mặt đất của thành phố còn đối mặt với những thách thức: Ngập lụt, thiếu không gian công cộng, hạ tầng kỹ thuật chồng chéo,… đặt ra những áp lực lớn hơn.
Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Kinh tế tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh nhận định: “Thành phố đang bỏ trống dư địa phát triển không gian ngầm. Không gian ngầm vừa giải quyết bài toán giao thông tĩnh, vừa mở ra chuỗi động lực thúc đẩy kinh tế đô thị. Nếu triển khai hiệu quả, không gian ngầm không chỉ dành cho giao thông mà còn cho nhiều ngành, lĩnh vực khác, tạo nên những “thành phố thứ hai” vận hành song song với mặt đất.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hoàng Ngọc Lan, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh cũng nhận định: Phát triển không gian ngầm là cách ứng xử hợp lý với khu lõi đô thị vốn đã quá tải. Không chỉ bổ sung hạ tầng giao thông tĩnh quy mô lớn, các dự án ngầm còn tạo liên kết trực tiếp với hệ thống metro, hình thành mạng lưới giao thông công cộng hiện đại, thân thiện môi trường, mở ra cơ hội đầu tư mới cho doanh nghiệp với các mô hình tích hợp như bãi đỗ xe, trung tâm thương mại-dịch vụ tiện ích.
Mở "cánh cửa" xuống lòng đất
Công tác quy hoạch, khai thác không gian ngầm tại Thành phố Hồ Chí Minh vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Ngoài tuyến Metro số 1 với 3 ga ngầm quy mô khá hiện đại, đồng bộ, thành phố chỉ có một số hầm chui ngắn và hầm vượt sông Sài Gòn. Các chuyên gia cho rằng: Một trong những rào cản lớn là thiếu quy hoạch tổng thể, quy hoạch rời rạc, chưa có định hướng kết nối đồng bộ.
Nhấn mạnh vấn đề này, Tiến sĩ Võ Kim Cương, nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: “Ở những khu vực đặc thù như trung tâm thành phố, nếu không phát triển công trình ngầm thì gần như không còn lựa chọn nào khác. Tuy nhiên, điều cốt lõi là phải có quy hoạch từ trước để giữ không gian đó không bị xâm lấn”.
Bài toán tiếp theo phải giải là tài chính. Chi phí xây dựng công trình ngầm thường cao gấp 1,5-2 lần so với trên mặt đất, trong khi thời gian thu hồi vốn dài. Điều kiện địa chất phức tạp, mực nước ngầm cao khiến việc thi công gặp nhiều rủi ro. Dữ liệu hạ tầng ngầm hiện hữu lại thiếu đồng bộ.
Chia sẻ về những thách thức này, Tiến sĩ Henry Chin, Giám đốc bộ phận Nghiên cứu tư vấn chiến lược đầu tư toàn cầu, kiêm Giám đốc bộ phận Nghiên cứu châu Á-Thái Bình Dương của CBRE cho rằng: Thành phố Hồ Chí Minh cần chuẩn bị đồng thời ba yếu tố: Cơ sở dữ liệu ngầm đầy đủ, giải pháp kỹ thuật phù hợp và cơ chế tài chính hiệu quả. Các vấn đề này cần được giải quyết song song để bảo đảm tính khả thi của kế hoạch phát triển không gian ngầm.
Theo Quyết định 1125/ QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về điều chỉnh quy hoạch chung Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2040, tầm nhìn đến năm 2060, không gian ngầm được xác định là một phần quan trọng trong cấu trúc đô thị. Thành phố khuyến khích phát triển không gian ngầm tại các khu trung tâm, gắn với hệ thống giao thông công cộng, bãi đỗ xe, hầm đi bộ,… nhất là chú trọng tổ chức không gian ngầm ở các khu vực trung tâm đô thị và khu đô thị hiện hữu kết nối hệ thống giao thông công cộng ngầm, bãi đỗ xe hầm đi bộ ngầm.
Theo các chuyên gia, để biến không gian ngầm thành động lực phát triển, thành phố cần xây dựng bản đồ không gian ngầm 3D và cơ sở dữ liệu dùng chung. Tiếp theo là hoàn thiện quy hoạch tích hợp đa tầng; trong đó, không gian ngầm được xem là một cấu trúc chính của đô thị.
Về tài chính, thành phố cần có cơ chế ưu đãi, chia sẻ rủi ro để thu hút doanh nghiệp tham gia; "nới" điều kiện để doanh nghiệp khai thác thương mại có hiệu quả, khuyến khích đầu tư; cụ thể hóa, hoàn thiện hành lang pháp lý, làm rõ quyền sở hữu, sử dụng không gian ngầm, cũng như các tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn...
Với những quyết tâm, chuyển động rõ rệt trong phát triển hạ tầng gần đây, khi triển khai đầu tư, khai thác không gian ngầm, thành phố sẽ giải quyết những “nút thắt” hiện tại, tạo dựng nền tảng cho một đô thị đa tầng, năng động.
