Hiện trạng bảo tàng ở Thành phố Hồ Chí Minh

Hệ thống bảo tàng của Thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm cả các bảo tàng tại Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, bên cạnh những thành quả đáng kể vẫn còn không ít hạn chế. Điều dễ nhận thấy là dù có nhiều bảo tàng, khá đa dạng về chủ đề, nhưng sức hấp dẫn đối với công chúng chưa tương xứng. Một số nơi còn trùng lặp về loại hình hiện vật và nội dung; cách thức trưng bày ở nhiều bảo tàng vẫn đơn điệu. Sự phân tán về không gian cũng khiến các bảo tàng thiếu tính kết nối.

Trong một thời gian dài, không ít bảo tàng vẫn vận hành theo mô hình truyền thống, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải hiện vật. Vì thế, lịch sử đôi khi hiện lên rời rạc, trong khi những câu chuyện phía sau mỗi hiện vật chưa thực sự chạm tới người xem.

Thực tế này cũng cho thấy một khoảng trống khác: sự kết nối giữa các bảo tàng nhà nước với nhau, giữa bảo tàng nhà nước và bảo tàng tư nhân, cũng như giữa các bảo tàng tư nhân còn hạn chế cả về không gian lẫn nội dung.

Sự chồng lấn trong cách kể chuyện vẫn diễn ra. Nhiều bảo tàng cùng giới thiệu những sự kiện lịch sử hoặc những nhóm cổ vật tương tự nhau nhưng chưa có sự “phân vai” rõ ràng. Trong khi đó, mỗi bảo tàng hoàn toàn có thể đảm nhận một câu chuyện riêng, bổ trợ cho nhau để tạo thành một chỉnh thể lớn hơn.

Đổi mới hoạt động bảo tàng vì thế không chỉ là câu chuyện thay một cách trưng bày bằng một cách trưng bày khác. Trong giai đoạn Thành phố trở thành một siêu đô thị, yêu cầu lớn hơn là làm sao để mỗi bảo tàng gắn kết chặt chẽ hơn với cộng đồng, kể những câu chuyện di sản sinh động, hấp dẫn và giàu cảm xúc hơn.

Áp dụng công nghệ vào hoạt động trưng bày

Một trong những hướng đi đang được nhiều bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh lựa chọn là ứng dụng công nghệ vào hoạt động trưng bày và kể chuyện di sản.

Đầu năm 2026, Quỹ Hòa bình và Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, Bảo tàng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ giới thiệu trưng bày chuyên đề “Nguyễn Thị Bình-Trí tuệ, bản lĩnh và nhân cách phụ nữ Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh”.

Điểm đáng chú ý của trưng bày là không gian tương tác “Live like her” tại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, cùng cách thể hiện song ngữ Việt Anh và kết hợp màn hình tương tác, phim tư liệu, mã QR. Cách làm này mở rộng trải nghiệm, giúp công chúng không chỉ nhìn hiện vật mà còn có thêm những cách tiếp cận khác với câu chuyện lịch sử.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ cũng là một trong những đơn vị sớm ứng dụng công nghệ số vào trưng bày. Từ phòng trưng bày ứng dụng kỹ thuật, công nghệ hiện đại, Bảo tàng từng bước kết hợp hiện vật thực tế với mã QR, đa phương tiện, kiosk thông minh, triển lãm ảo, mô hình 3D và hologram.

Chuyển đổi số cũng mở rộng cách các bảo tàng tiếp cận công chúng. Những nội dung giới thiệu di sản được đưa lên mạng xã hội, các mô hình tham quan trực tuyến 3D giúp người xem trải nghiệm không gian trưng bày từ xa. Một số bảo tàng còn ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các video thuộc chuỗi “Ngôi nhà cổ tích”, kể chuyện di sản theo cách trực quan và sinh động hơn. Nhưng công nghệ không phải câu trả lời cho tất cả.

Câu chuyện ở đây vì thế không đơn thuần là đưa thêm thiết bị vào phòng trưng bày. Quan trọng hơn là thay đổi cách nghĩ về bảo tàng, từ nơi lưu giữ những gì thuộc về quá khứ thành nơi giúp công chúng hiểu quá khứ, đối thoại với hiện tại và tìm thấy những giá trị có ý nghĩa cho đời sống hôm nay.