Tại Gia Lai, Trung tâm Khám phá khoa học và Đổi mới sáng tạo Quy Nhơn (gọi tắt là Trung tâm) đã và đang khẳng định vai trò tiên phong trong việc đưa thiên văn học đến gần hơn với cộng đồng, góp phần lan tỏa tri thức, khơi dậy đam mê và thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ tại địa phương.
Đưa khoa học đến gần công chúng
Với sứ mệnh “mang khoa học đến với mọi người”, Trung tâm Khám phá khoa học Quy Nhơn đã xây dựng một hệ sinh thái trải nghiệm khoa học đa dạng, trong đó thiên văn học là một trong những lĩnh vực trọng tâm. Không chỉ là nơi nghiên cứu chuyên sâu, Trung tâm còn là điểm đến lý tưởng cho du khách, học sinh, sinh viên và người dân yêu thích khám phá vũ trụ.
Đầu năm 2024, Trung tâm đã tổ chức buổi nói chuyện đại chúng với chủ đề “Sự sống ngoài Trái Đất: Có hay không?” do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Chí Thiêm - nhà khoa học Việt Nam đang công tác tại Viện Khoa học Vũ trụ và Thiên văn Hàn Quốc trình bày. Buổi nói chuyện không chỉ cung cấp kiến thức chuyên sâu về sự hình thành sự sống trong vũ trụ, mà còn khơi gợi sự tò mò, kích thích tư duy khám phá của hàng trăm bạn trẻ tham dự. Đây là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận khoa học gần gũi, hấp dẫn mà Trung tâm đang theo đuổi.
Một trong những hoạt động nổi bật tại Trung tâm là chương trình “Hành trình đêm”, tour trải nghiệm thiên văn học được tổ chức định kỳ vào các tối cuối tuần. Từ giữa tháng 3/2024, chương trình đã thu hút hàng nghìn lượt khách tham gia, trở thành điểm nhấn trong hoạt động du lịch về đêm của thành phố Quy Nhơn.
Hành trình bắt đầu tại mô hình “Cổng vũ trụ”, nơi ánh sáng và âm thanh hòa quyện tạo nên không gian huyền ảo, dẫn dắt người tham quan bước vào thế giới của các vì sao. Tại đây, du khách có thể lựa chọn khám phá tòa nhà chính với các show khoa học, phim chủ đề, trò chơi tương tác; hoặc trải nghiệm đài thiên văn với khu triển lãm lịch sử thiên văn học, tìm hiểu bầu trời đêm và quan sát các thiên thể bằng kính thiên văn hiện đại.
Điểm nhấn của đài thiên văn là kính thiên văn PlaneWave CDK600-thiết bị quan sát chuyên dụng với đường kính ống ngắm lên tới 600mm. Nhờ đó, người xem có thể chiêm ngưỡng rõ nét các chòm sao, Mặt Trăng, hành tinh và các thiên thể khác. Bên cạnh đó, Trung tâm còn trang bị nhiều công cụ quan sát quang học phổ thông, phục vụ nhu cầu trải nghiệm của mọi đối tượng.
Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hà, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai nhận định, chúng tôi kỳ vọng tour khám phá đêm sẽ tối ưu hóa thời gian rảnh của du khách, mang lại trải nghiệm mới lạ, độc đáo về đêm chỉ có riêng ở Quy Nhơn. Đây là những hoạt động có sức lan tỏa lớn, thu hút sự quan tâm của giới trẻ, nhà khoa học và cộng đồng. Quan trọng hơn, nó tạo ra một không gian khoa học mở, nơi mọi người đều có thể tiếp cận tri thức một cách bình đẳng và đầy cảm hứng.
Cầu nối khoa học và cộng đồng
Không dừng lại ở các hoạt động thường kỳ, Trung tâm còn tổ chức chuỗi sự kiện lớn mang tên “Tuần lễ thiên văn cộng đồng”, một hoạt động thường niên có quy mô toàn quốc và quốc tế. Trong năm 2024 và 2025, sự kiện đã thu hút sự tham gia của hàng nghìn người, bao gồm các nhà khoa học, nhiếp ảnh gia thiên văn, học sinh, sinh viên và các câu lạc bộ thiên văn từ khắp mọi miền đất nước.
Tuần lễ thiên văn cộng đồng bao gồm triển lãm tranh ảnh thiên văn, các buổi nói chuyện chuyên đề, hoạt động STEM, giao lưu với chuyên gia và trải nghiệm thực tế tại đài thiên văn. Thông qua sự kiện, công chúng không chỉ được tiếp cận kiến thức chuyên sâu mà còn được truyền cảm hứng, khơi dậy niềm đam mê và định hướng nghề nghiệp trong lĩnh vực khoa học vũ trụ.
Đặc biệt, sự kiện đã góp phần hình thành “Mạng lưới thiên văn nghiệp dư toàn quốc” nhằm kết nối những người yêu thiên văn, hỗ trợ nhau trong học tập, nghiên cứu và lan tỏa tri thức đến mọi vùng miền.
Ông Nguyễn Ngọc Hóa, Giám đốc Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới sáng tạo Quy Nhơn cho biết, song song với hoạt động phổ biến khoa học, Trung tâm còn chú trọng đào tạo chuyên môn cho đội ngũ nhân sự và học viên. Thông qua các lớp học, khóa tập huấn và chương trình hợp tác với các đơn vị như nhóm SAGI (ICISE), Trường đại học Tây Nguyên, Đài thiên văn Nha Trang…, Trung tâm đã từng bước xây dựng đội ngũ chuyên gia có trình độ cao, kỹ năng vận hành thiết bị chuyên nghiệp và khả năng truyền đạt kiến thức hiệu quả.
Nhờ đó, Trung tâm ngày càng khẳng định vị thế là địa chỉ uy tín trong nghiên cứu thiên văn học chuyên sâu, đồng thời là điểm đến không thể bỏ qua của du khách khi đến với Quy Nhơn. Trong thời gian tới, Trung tâm dự kiến mở thêm các lớp học chuyên biệt về thiên văn dành cho học sinh, sinh viên và công chúng có nhu cầu, góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực khoa học công nghệ.
Với những thành công bước đầu và tiềm năng sẵn có, Trung tâm Khám phá khoa học Quy Nhơn đang từng bước hiện thực hóa nhiệm vụ chiến lược: xây dựng Trung tâm nghiên cứu và ứng dụng Khoa học Công nghệ vũ trụ theo định hướng phát triển khoa học công nghệ vũ trụ Việt Nam đến năm 2030.
Đây là một trong những nội dung quan trọng trong Quy hoạch tỉnh Bình Định (trước đây) thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Việc triển khai dự án không chỉ góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học của địa phương, mà còn tạo điều kiện để tỉnh Gia Lai trở thành trung tâm khoa học công nghệ của khu vực miền trung-Tây Nguyên.
Trung tâm Khám phá khoa học Quy Nhơn đang từng bước khẳng định vai trò là cầu nối giữa khoa học và cộng đồng, đặc biệt trong lĩnh vực thiên văn học. Với cách tiếp cận gần gũi, sáng tạo và hiệu quả, Trung tâm đã góp phần lan tỏa tri thức, khơi dậy đam mê và thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ tại địa phương.
Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công cuộc chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức, những mô hình như Trung tâm Khám phá khoa học Quy Nhơn là minh chứng cho sự đổi mới tư duy, sáng tạo trong cách làm khoa học. Đó cũng là lời khẳng định khoa học không chỉ dành cho phòng thí nghiệm, mà còn là hành trình khám phá đầy cảm hứng dành cho tất cả mọi người.
