Mô hình “NATO 3.0” mà liên minh quân sự này hướng tới đánh dấu một giai đoạn phát triển mới, song cũng là phép thử hóc búa về năng lực tự chủ của châu Âu khi đồng minh bên kia Đại Tây Dương là Mỹ chuyển dịch ưu tiên chiến lược.
Tầm nhìn về một “NATO 3.0” liên tục được Mỹ nhắc đến thời gian qua, với mục tiêu đưa liên minh quân sự này bước vào một giai đoạn cấu trúc lại sâu sắc, nơi mà ở đó, các tính toán lợi ích chiến lược dần thế chỗ cho cam kết an ninh truyền thống.
Cụ thể, mô hình này hướng đến một châu Âu có khả năng “tự lực cánh sinh” về an ninh, chuyển từ tư duy phụ thuộc sang chia sẻ trách nhiệm với Mỹ trong NATO.
Tổng thống Mỹ Donald Trump lâu nay kiên trì quan điểm rằng, các đồng minh ở Lục địa già được hưởng lợi nhiều từ “chiếc ô an ninh” của Washington nhưng lại không chia sẻ trách nhiệm tài chính và quân sự ở mức tương xứng.
Nhận thức được rủi ro của sự phụ thuộc an ninh, các đồng minh châu Âu cũng nhất trí gánh vác phần trách nhiệm lớn hơn trong NATO. Tổng Thư ký NATO Mark Rutte bày tỏ lạc quan về mô hình mới, với “một châu Âu mạnh mẽ hơn trong một NATO mạnh mẽ hơn”.
Hiện Washington đang chuyển dịch ưu tiên chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và giảm bớt cam kết với châu Âu, được chứng minh qua việc rút dần quân khỏi đây.
Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Thổ Nhĩ Kỳ hồi đầu tháng 7/2026 từng được dư luận nhận định là cột mốc mới cho quá trình thích ứng của NATO trong một môi trường an ninh đang thay đổi nhanh chóng.
Mới đây, các binh sĩ Ba Lan và Đức nhất trí thắt chặt phối hợp trong khuôn khổ chương trình Lá chắn phía Đông, nhằm củng cố sườn phía đông của NATO.
Liên minh quân sự này cũng thông qua kế hoạch đầu tư trị giá khoảng 27 tỷ euro nhằm hiện đại hóa hệ thống vận chuyển và dự trữ nhiên liệu quân sự.
Theo thông báo của NATO, chi tiêu quốc phòng của châu Âu và Canada đã tăng trưởng mạnh mẽ, ước tính năm 2026 tăng 11% so với năm 2025.
Tuy vậy, tăng chi tiêu cho quốc phòng không đồng nghĩa rằng châu Âu có thể nhanh chóng khỏa lấp những khoảng trống, thay thế vai trò của Mỹ trong NATO.
Theo nhận định của trang mạng europeanrelations.com, châu Âu thiếu những năng lực then chốt như tình báo, giám sát, trinh sát, thu thập dữ liệu từ không gian.
Trang này cũng dẫn số liệu thống kê rằng, tính đến năm 2023, chỉ riêng Mỹ đã vận hành 246 vệ tinh quân sự, trong khi tổng cộng số vệ tinh quân sự tất cả các nước châu Âu thuộc NATO sở hữu chỉ chiếm khoảng 1/5 con số đó.
Tăng chi tiêu quốc phòng còn đặt châu Âu trước một quyết định khó khăn, khi phải dịch chuyển dòng tiền từ lĩnh vực kinh tế, an sinh xã hội sang.
Tây Ban Nha đã bày tỏ phản đối mức tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP của NATO; cho rằng việc áp dụng một mục tiêu chung 5% GDP là không phù hợp yêu cầu duy trì hệ thống phúc lợi xã hội và bảo đảm sự bền vững của tài chính công.
Thay vào đó, Madrid nhận định, NATO cần tăng cường năng lực an ninh nhưng vẫn phải cân bằng với các ưu tiên kinh tế và an sinh xã hội.
Thách thức cũng gia tăng khi môi trường an ninh ở châu Âu nói riêng và thế giới nói chung ngày càng biến động phức tạp. Hiện NATO đối mặt nguy cơ bị dàn trải lực lượng khi cùng lúc phải xử lý nhiều điểm nóng.
Đặc biệt, vẫn còn nhiều tranh cãi giữa các nước liên quan cuộc chiến tại Ukraine - cuộc chiến có mối liên hệ mật thiết, ảnh hưởng sát sườn đến an ninh châu Âu. Slovakia, Czech từng từ chối cung cấp hỗ trợ tài chính để tăng cường năng lực quân sự cho Ukraine.
Rạn nứt trong mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương cùng những áp lực từ Washington đã khiến việc tăng tự chủ quốc phòng, an ninh trở thành mục tiêu và nhiệm vụ chiến lược với châu Âu.
Để đạt được mục tiêu này, đưa ra những cam kết ngân sách thôi là chưa đủ. Việc giảm sự phụ thuộc vào Mỹ đòi hỏi quyết tâm chính trị cao độ cùng sự đồng thuận về các vấn đề an ninh chung của châu Âu, qua đó đưa tiến độ tự chủ trở nên đồng đều giữa các nước.
