Năm 2025, tỉnh Đồng Tháp gieo trồng khoảng 611.000 ha lúa, sản lượng đạt hơn 4,1 triệu tấn, năng suất bình quân 6,7 tấn/ha. Lượng gạo xuất khẩu của tỉnh đạt gần 2,48 triệu tấn, kim ngạch 1,13 tỷ USD.
Tổ chức lại sản xuất
Gia đình ông Ngô Phước Sang, ở ấp Xóm Thủ, xã Long Bình (tỉnh Đồng Tháp) trồng 1,5 ha lúa và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái khi bán sản phẩm. Sau khi được địa phương và hợp tác xã vận động tham gia mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải, gia đình ông đã mạnh dạn chuyển đổi. “Khi tham gia mô hình, hợp tác xã đại diện nông dân liên kết đầu vào, đầu ra. Chúng tôi bán lúa cho doanh nghiệp với giá cao hơn thị trường. Nhờ giảm lượng giống, tăng sử dụng phân hữu cơ, hạn chế phun thuốc bảo vệ thực vật nên chi phí sản xuất giảm khoảng 30%”, ông Sang phấn khởi chia sẻ.
Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất nông nghiệp Mỹ Quới (xã Mỹ Quới, tỉnh Đồng Tháp) hiện có hơn 800 thành viên đang tham gia sản xuất. Hợp tác xã liên kết với các doanh nghiệp cung ứng vật tư, bao tiêu khoảng 500 ha lúa trong mô hình cánh đồng lớn, duy trì thu mua ngay cả khi thị trường biến động hoặc dịch bệnh phát sinh. Hợp tác xã cũng phát triển mô hình lúa an toàn theo hướng hữu cơ, tham gia dự án sản xuất lúa ứng dụng công nghệ cao, góp phần nâng cao chất lượng, giá trị và xây dựng thương hiệu sản phẩm.
Công ty TNHH Vinh Hiển, xã Phú Thành (tỉnh Đồng Tháp) là đơn vị điển hình liên kết sản xuất, tiêu thụ lúa gạo. Trung bình mỗi vụ, doanh nghiệp liên kết với các hợp tác xã trong tỉnh bao tiêu sản phẩm với diện tích từ 300-400 ha. Ông Huỳnh Văn Danh, Giám đốc công ty cho biết: “Lúa của nông dân được doanh nghiệp thu mua cao hơn thị trường khoảng 200 đồng/kg. Trong các diện tích liên kết, có 100 ha sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải tại xã Mỹ Thành (tỉnh Đồng Tháp). Chúng tôi có đội ngũ cán bộ kỹ thuật phối hợp các hợp tác xã để theo dõi, hướng dẫn quy trình sản xuất cho nông dân nhằm bảo đảm chất lượng hạt gạo”.
Vừa chịu áp lực từ xu hướng chuyển đổi cây trồng, ngành hàng lúa gạo tỉnh Đồng Tháp vừa đối mặt nhiều thách thức của quá trình tổ chức lại sản xuất và xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Một trong những hạn chế lớn nhất là diện tích tham gia chuỗi liên kết còn rất khiêm tốn so với diện tích sản xuất lúa toàn tỉnh. “Nút thắt” lớn nhất của ngành lúa gạo Đồng Tháp hiện nay không còn nằm ở kỹ thuật canh tác mà nằm ở chất lượng liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Thay đổi để thích ứng
Chịu sự cạnh tranh quyết liệt từ các quốc gia xuất khẩu lớn, doanh nghiệp lúa gạo Việt Nam còn gặp vướng mắc ở khâu hoàn thiện chứng từ đầu vào. Giám đốc Công ty TNHH Gạo Đức Thịnh (xã Hội Cư) Nguyễn Đức Thịnh cho biết: “Đặc thù ngành lúa gạo là nguồn nguyên liệu chủ yếu được thu mua từ nông dân và thương lái nên ảnh hưởng đến việc hoàn thiện hồ sơ, chứng từ phục vụ hoạt động xuất khẩu. Ngoài ra, các doanh nghiệp mới tham gia xuất khẩu thường rất khó tiếp cận tín dụng để ký các hợp đồng lớn. Khi có đủ năng lực tài chính để ký những hợp đồng quy mô lớn, rủi ro lại chuyển sang khả năng dự báo thị trường. Nếu doanh nghiệp đánh giá sai xu hướng giá, ký hợp đồng với khối lượng lớn trong lúc thị trường biến động bất lợi thì thiệt hại sẽ rất nặng nề”.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân cho rằng: “Vùng nguyên liệu không đơn thuần là những cánh đồng sản xuất tập trung mà còn là một không gian sản xuất được tổ chức đồng bộ, nơi nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các tổ chức ngành hàng cùng tham gia trong một chuỗi giá trị thống nhất. Muốn nâng cao giá trị hạt gạo và thu nhập của người trồng lúa, ngành lúa gạo cần bước sang giai đoạn phát triển mới là tổ chức lại sản xuất theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và gắn chặt với nhu cầu thị trường. Đó là quá trình chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, từ sản xuất theo khả năng sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, từ liên kết lỏng lẻo sang liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp”.
Để hiện thực hóa mục tiêu nâng tầm giá trị hạt gạo của địa phương, Phó Giám đốc Sở Công thương tỉnh Đồng Tháp Đặng Văn Tuấn cho biết: Ngành sẽ tập trung hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư máy móc, công nghệ hiện đại nhằm nâng cao năng lực chế biến sâu, đa dạng hóa các dòng sản phẩm gạo chất lượng cao, gạo hữu cơ, gạo đặc sản và các sản phẩm chế biến từ gạo. Toàn tỉnh có hơn 300 doanh nghiệp chế biến lúa gạo, với tổng công suất khoảng 6,6 triệu tấn/năm. Các doanh nghiệp này tham gia thu mua, chế biến, tạm trữ và xuất khẩu gạo, góp phần ổn định thị trường, hạn chế tình trạng ùn ứ lúa hàng hóa vào thời điểm thu hoạch rộ.
