Nhờ chỉ dẫn của người dân, chúng tôi chọn đường Mường Hum đi Y Tý, con đường mới được trải thảm nhựa khá bon máy, nhưng cũng phải mất gần ba giờ đồng hồ mới đến được Y Tý (Lào Cai), địa danh nằm giữa lưng trời mù sương…
Bản sắc văn hóa Hà Nhì
Có mặt tại thôn Choản Thèn một ngày trước khai mạc (17/7) lễ hội, chúng tôi đã cảm nhận được không khí chuẩn bị lễ hội diễn ra khẩn trương. Trao đổi nhanh với chúng tôi, đồng chí Lồ A Sính, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Y Tý cho biết: Lễ hội Khô Già Già là lễ hội truyền thống có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần của đồng bào Hà Nhì, nhằm tạ ơn thần linh đã phù hộ bản làng, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình yên, no đủ. Lễ hội Khô Già Già thường diễn ra với nhiều nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo đồng bào và du khách đến tham quan, trải nghiệm.
Trước ngày diễn ra lễ hội chính, các hộ dân trong thôn cùng nhau dựng lán thờ, dọn dẹp khu hành lễ và lợp mái lán cộng đồng bằng cỏ gianh. Mỗi người một việc, cùng góp công sức chuẩn bị chu đáo cho ngày hội lớn của bản làng. Sáng 18/7, khi trời còn mờ sương, nghi lễ hiến sinh được tổ chức theo nghi thức truyền thống để dâng lễ vật lên thần linh, cầu mong mưa thuận gió hòa, cây trồng phát triển tốt, Nhân dân mạnh khỏe, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Chiều cùng ngày, chính quyền xã tổ chức chuỗi hoạt động trải nghiệm văn hóa tại thôn Choản Thèn với nhiều nội dung phong phú như thi nhảy que, thi đi cà kheo, trình diễn nghề đan mâm, trình diễn nghề may, thêu và làm trang phục truyền thống của người Hà Nhì, trải nghiệm giã bánh dày, không gian trưng bày ảnh đẹp về lễ hội Khô Già Già và văn hóa Hà Nhì. Tối 18/7, diễn ra chương trình giao lưu văn nghệ tại sân chợ trung tâm xã với các tiết mục ca, múa, nhạc mang đậm bản sắc các dân tộc vùng cao Y Tý…. Đây là những điểm nhấn mới cho mùa lễ hội, giúp du khách hiểu hơn về đời sống, nghề thủ công truyền thống và những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Hà Nhì.
Tuy nhiên, phải sang đến ngày 19/7, Khô Già Già mới bước vào ngày chính hội. Ngay từ sáng sớm, các gia đình người Hà Nhì mang mâm lễ về khu hành lễ để dâng lên thần linh, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Sau phần nghi lễ, già làng công bố các quy ước của cộng đồng về bảo vệ rừng, giữ gìn nguồn nước, phát triển sản xuất, giữ gìn an ninh trật tự và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Những quy ước đã được đồng bào Hà Nhì gìn giữ qua nhiều thế hệ, trở thành nền tảng để xây dựng cộng đồng đoàn kết, văn minh và phát triển bền vững.
Phần hội diễn ra sôi nổi với các trò chơi dân gian như đu dây, đu quay, giao lưu văn nghệ, thưởng thức ẩm thực truyền thống và gặp gỡ, giao lưu giữa người dân với du khách. Không khí náo nhiệt của lễ hội đã tạo nên điểm nhấn hấp dẫn, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Y Tý giàu bản sắc văn hóa và cảnh quan thiên nhiên độc đáo.
Ngoài phần nổi của lễ hội, để sự kiện này thành công và an toàn, lực lượng công an, dân quân tự vệ, các ban, ngành ở Y Tý đã căng sức làm những công việc lặng thầm, không tên nhưng quan trọng như ký kết với từng hộ gia đình, từng cơ sở ăn uống, homestay cam kết cung cấp nơi ăn chốn nghỉ, nước uống, nguồn thực phẩm bảo đảm an toàn tuyệt đối cho du khách bốn phương.
Anh Leopold Alexander Modrakowski đến từ nước Đức chia sẻ: Lần đầu đến Y Tý và tham dự lễ hội Khô Già Già, tôi rất ấn tượng bởi những nghi lễ truyền thống giàu ý nghĩa và bản sắc của người Hà Nhì. Đây là một trải nghiệm rất đặc biệt, và tôi chắc chắn sẽ giới thiệu Y Tý đến bạn bè quốc tế…
Anh Phu Che Thó, cán bộ văn hóa thôn Choản Thèn cho rằng, việc tổ chức lễ hội Khô Già Già không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào Hà Nhì mà còn thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng, từng bước đưa Y Tý trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách trong nước và nước ngoài. Với sự vào cuộc của chính quyền địa phương và sự chung tay gìn giữ của cộng đồng, lễ hội Khô Già Già tiếp tục khẳng định sức sống của một di sản văn hóa đặc sắc giữa đại ngàn Tây Bắc.
Mang Y Tý về nhà
Năm 2015, lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì tại Y Tý đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến nay, theo đồng chí Hoàng Kiều, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Y Tý, cũng là một người am hiểu về văn hóa tại địa phương thì Y Tý đã và đang từng bước đưa lễ hội Khô Già Già trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần bảo tồn di sản, quảng bá bản sắc dân tộc và tạo thêm sức hút cho du lịch địa phương. Đến với Y Tý mùa lễ hội, du khách được hòa mình vào không gian văn hóa độc đáo của người Hà Nhì và được trải nghiệm vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng, biển mây cũng như cuộc sống bình dị nơi biên cương Tổ quốc.
Cũng theo anh Kiều, lễ hội chỉ diễn ra trong vài ngày, nhưng điều địa phương mong muốn là những cảm xúc và trải nghiệm sẽ còn ở lại với mỗi du khách. Sau khi xem lễ hội, du khách sẽ ăn gì, đi đâu, trải nghiệm điều gì và mang món quà nào của Y Tý về nhà? Đó là những câu hỏi mà chính quyền và người dân địa phương đang từng bước tìm câu trả lời bằng cách kết nối di sản với du lịch cộng đồng, để mỗi lễ hội trở thành điểm khởi đầu của một hành trình khám phá. Năm nay, xã Y Tý thành lập bảy đoàn công tác đến thăm, động viên và tặng quà tại bảy điểm tổ chức lễ hội Khô Già Già của các thôn, bản cùng góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị của di sản ra khắp các xã vùng sâu, vùng xa...
Theo ước tính của Ban tổ chức, lễ hội Khô Già Già năm nay đã thu hút hơn 2.000 du khách nội địa và nước ngoài tham gia. Đó là bước tiến mới và là điểm cộng so với một, hai năm trước, khi lượng du khách khiêm tốn hơn nhiều vì trở ngại đường sá sạt lở...
Anh Phan Đăng Bảo, một du khách từ Hà Nội lên Y Tý chia sẻ: Đây không phải là lần đầu anh dự lễ hội Khô Già Già ở Y Tý, cái hay nhất là lễ hội này vẫn giữ được nét phong tục nguyên bản, độc đáo và hầu như không có sự can thiệp của bên ngoài. Người khách lên Y Tý tham dự có cảm giác được tham gia với vai trò của người trong cuộc, vừa được xem được ngắm, lại được thưởng thức luôn cả những phong tục đặc trưng của người Hà Nhì, khiến họ rất thích thú và háo hức.
Theo đánh giá chung, so với những năm trước, đường lên Y Tý đã được cải thiện nhiều, nhưng ngoài tuyến Mường Hum-Y Tý, hai con đường còn lại là Trịnh Tường và đường tuần biên cũng cần được sửa chữa, nâng cấp để kết nối Y Tý với các tỉnh thành khác được thông suốt và quy mô rộng lớn hơn.
Đáng mừng, câu chuyện Khô Già Già sẽ được viết tiếp trong chuỗi hoạt động “Mùa thu Y Tý 2026” sắp diễn ra từ cuối tháng 8 đến hết tháng 9/2026, để mỗi du khách đến Y Tý không chỉ ngắm mây, ngắm mùa vàng trong thoáng chốc mà còn cảm nhận được nhiều hơn, sâu lắng hơn cái hồn cốt của văn hóa người Hà Nhì và mang theo một phần Y Tý khi trở về...
