Ngày 9/7, Làng văn hóa du lịch cộng đồng thôn Tha, phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang được vinh danh tại Giải thưởng của Hiệp hội Du lịch Việt Nam (VITA Awards) 2026, hạng mục “Làng du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025”. Trước đó, thôn Tha cũng là một trong sáu điểm du lịch cộng đồng đón nhiều khách nhất cả nước năm 2025 và cụm homestay của thôn là một trong năm đại diện Việt Nam nhận Giải thưởng ASEAN Homestay Standard Award 2025.
Tạo sinh kế từ bản sắc văn hóa truyền thống
Cách trung tâm phường Hà Giang chỉ vài cây số, khung cảnh tại thôn Tha vẫn giữ được nét nguyên sơ, giản dị, như thể làn sóng đô thị hóa chưa hề chạm tới. Những nếp nhà sàn gỗ, lợp mái cọ nằm bên cánh đồng lúa xanh rì. Con đường nhỏ uốn lượn quanh xóm làng, nông dân đủng đỉnh dắt trâu ra đồng, đàn vịt tung tăng bơi lội dưới mương nước,…
Thôn hiện có hơn 130 hộ dân, 99% là đồng bào Tày, hơn 100 ngôi nhà sàn có kiến trúc truyền thống. Nếp sinh hoạt, phong tục tập quán của người Tày tại đây được gìn giữ gần như nguyên vẹn qua nhiều thế hệ. Vì thế, có người đã ví nơi đây như “bảo tàng sống” của văn hóa Tày.
Ở thôn Tha, du khách được trải nghiệm đời sống bản địa mộc mạc như tự tay giã bánh dày, làm cốm, nhuộm chàm, dệt thổ cẩm, học hát then, đi dạo bộ qua ruộng bậc thang, hòa mình vào dòng suối mát lành. Các lễ hội dân gian cũng tạo nên bản sắc văn hóa đặc sắc ở nơi đây như lễ hội Lồng Tồng, Lẩu Then Biéc Mạ, Lẩu Then Cốm, phản ánh đời sống tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng.
Điều đáng quý là ý thức giữ gìn bản sắc ấy đã trở thành nếp nghĩ, cách làm chung của cả cộng đồng, truyền từ đời này qua đời khác. Người cao tuổi vẫn mặc áo chàm, trò chuyện bằng tiếng Tày trong sinh hoạt thường ngày; nhiều người trẻ trong thôn thay vì rời bản đi làm ăn xa, đã chủ động học lại đàn tính, hát then, tham gia đội văn nghệ dân gian, hướng dẫn du khách trải nghiệm nhà sàn hay kể chuyện về lịch sử làng. Chính sự tiếp nối ấy giúp văn hóa Tày lan tỏa tự nhiên đến du khách, tạo nên bản sắc riêng cho thương hiệu du lịch của thôn.
Hiện tại thôn có 22 hộ làm du lịch, 8 hộ trực tiếp kinh doanh homestay, có thể đón được khoảng 300 khách vào ngày cao điểm. Các gia đình khác trong thôn tham gia những dịch vụ đi kèm như nấu ăn, biểu diễn văn nghệ, hướng dẫn trải nghiệm hoặc bán sản phẩm địa phương.
Hơn 10 năm làm du lịch cộng đồng, nhưng vợ chồng ông Nguyễn Văn Cậy và bà Nguyễn Thị Huyết, chủ của Cậy’s Homestay, vẫn giữ nguyên tác phong, bản tính thật thà, chân chất. Sáng sớm bà Huyết dậy sớm quét sân, đặt nồi cháo gà phục vụ đoàn khách mới đến. Tối vãn việc, bà ngồi dưới nhà sàn nhẩn nha đan túi, trò chuyện về mùa màng, đồng áng.
Ông Cậy từng là lính chiến đấu ở mặt trận Vị Xuyên. Trở về quê, mất một cánh tay, ông tiếp tục gắn bó với ruộng nương như nhiều người trong bản. Năm 2015, khi khách du lịch tìm đến thôn Tha nhiều lên, ông học theo mấy nhà đã làm du lịch trước đó sửa nhà sàn nhưng giữ nguyên kiến trúc, mua sắm vài tấm đệm với chăn màn để đón những vị khách đầu tiên.
Không dư dả vốn liếng, không biết ngoại ngữ, cũng chẳng có kinh nghiệm làm du lịch, ông Cậy bảo mình tự học hỏi từ chính các đoàn khách ghé qua như: cách sắp xếp phòng ngủ, cải tạo nhà vệ sinh, cách nấu món ăn vừa giữ hương vị bản địa vừa hợp khẩu vị với từng nhóm khách.
Khách đông dần, ông vay mượn thêm để mở rộng, cải tạo không gian nhà sàn, nâng sức chứa lên khoảng từ 25 đến 30 người/đêm, xây thêm các bungalow (nhà có diện tích nhỏ gọn, đầy đủ tiện nghi). Các vật liệu có nguồn gốc từ tự nhiên như tre, nứa và gỗ được ưu tiên sử dụng làm vách nhà và vật dụng sinh hoạt. Không biến ngôi nhà thành một cơ sở lưu trú khép kín, gia đình ông giữ khoảng sân rộng, ao nuôi cá bỗng - đặc sản của địa phương, vườn cây, chăm chút cảnh quan, giữ không gian sinh hoạt chung để chủ và khách có thể gặp gỡ, giao lưu.
Sau thời gian gián đoạn vì dịch bệnh Covid-19, các homestay trong thôn hoạt động trở lại, lượng khách tìm đến ngày một đông. Riêng cơ sở lưu trú của ông Cậy trung bình đón hơn 1.000 lượt khách mỗi năm. Du lịch đã trở thành sinh kế giúp gia đình ông và người dân trong thôn có điều kiện cải thiện đời sống.
Bảo tồn để phát triển bền vững
Ông Lê Xuân Mạnh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Hà Giang 1 cho biết, cảnh quan thiên nhiên cùng bản sắc văn hóa truyền thống được gìn giữ chính là lợi thế lớn nhất của thôn Tha. Hiện tại địa phương xác định ba giá trị cốt lõi cần được bảo tồn trong quá trình phát triển du lịch, đó là: Không gian văn hóa người Tày với hệ thống nhà sàn; các giá trị phi vật thể như hát then, tiếng nói, chữ viết, trang phục, hoạt động lao động; phong tục, tập quán, lễ hội của đồng bào.
Phường đã vận động người dân gìn giữ kiến trúc nhà sàn xưa cũ, lập các đội văn nghệ dân gian phục vụ du khách, đầu tư biển chỉ dẫn, sơ đồ điểm du lịch, nhà văn hóa và khu trưng bày sản phẩm địa phương, nhờ đó lao động dịch chuyển dần sang dịch vụ. Những năm qua, thu nhập của người dân đã tăng lên hai con số.
Nhưng lượng khách đông lên cũng là lúc thôn Tha phải giải “bài toán” khó hơn, bởi khi nhu cầu lưu trú tăng, người dân có thể muốn mở rộng nhà, xây thêm phòng, thay mái cọ và vật liệu truyền thống bằng những phương án rẻ, bền, thuận tiện hơn. Nếu mỗi hộ dân tự mở rộng theo một cách, cảnh quan chung có nguy cơ bị chia cắt bởi những công trình lớn, hàng rào kín và biển hiệu lấn át mái nhà sàn truyền thống.
Áp lực còn đến từ rác thải, nước thải, xe cộ, tiếng ồn và sự cạnh tranh giữa các cơ sở kinh doanh du lịch, dịch vụ. Tiêu chuẩn ASEAN Homestay đặt ra chín nhóm yêu cầu, từ chủ nhà, cơ sở lưu trú, hoạt động trải nghiệm, quản lý, vị trí, vệ sinh, an toàn đến tiếp thị và tính bền vững. Chứng nhận ASEAN Homestay mà thôn Tha vinh dự được nhận cũng đồng thời đặt ra cam kết về việc tuân thủ nghiêm túc các quy định.
Bà Dương Thị Thanh Tâm, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hoàn Kiếm (Hà Nội) trong chuyến khảo sát trung tuần tháng 7 tại thôn Tha cho rằng, nơi đây có đủ tiềm năng trở thành điểm du lịch cộng đồng hấp dẫn nhờ cảnh quan đẹp, kiến trúc nhà sàn, văn hóa bản địa và sự hiếu khách của người dân. Địa phương chỉ cần làm tốt hơn từ những việc nhỏ nhất, sạch hơn, an toàn hơn, chu đáo hơn; kéo theo đó là trải nghiệm của du khách cũng sẽ thay đổi rõ rệt: Thời gian lưu trú lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và muốn quay lại. Khi đó, du lịch sẽ thật sự trở thành sinh kế, giúp người dân có cuộc sống ấm no hơn, trong khi vẫn gìn giữ được bản sắc văn hóa của làng.
Theo chính quyền địa phương, hướng đi được cộng đồng làm du lịch thôn Tha chú trọng là đi sâu vào nâng cao các dịch vụ trải nghiệm thay vì mở rộng khả năng lưu trú. Đề án phát triển làng nghề truyền thống gắn với du lịch cộng đồng tại thôn Tha giai đoạn 2026-2027 hướng tới khôi phục nghề thủ công, đổi mới mẫu mã, xây không gian trưng bày và trải nghiệm ngay trong bản. Thời gian du khách lưu trú, mức chi tiêu trong cộng đồng, số lượng nhà sàn được bảo tồn, thu hút nguồn nhân lực trẻ tham gia vào chuỗi dịch vụ-du lịch được chú trọng.
Câu chuyện của thôn Tha hôm nay cho thấy công tác bảo tồn và phát triển cần song hành. Khi người dân là chủ thể quyết định cách làm du lịch, văn hóa, vừa tạo sinh kế, vừa củng cố sự gắn kết cộng đồng, đã giúp làng Tày nhỏ bé tìm được vị trí riêng trên bản đồ du lịch vốn nhiều cạnh tranh. Gìn giữ và bảo tồn những nét văn hóa truyền thống, từ mái nhà sàn, điệu hát then, nghề thủ công và sự chân thành trong cách đón khách, cũng là giữ lấy giá trị cốt lõi để thôn Tha tiếp tục khẳng định thương hiệu của mình để phát triển bền vững.
