Vườn quốc gia Chư Mom Ray, tỉnh Quảng Ngãi được giao quản lý và bảo vệ hơn 60,6 nghìn ha rừng, trong đó có hơn 56,2 nghìn ha rừng đặc dụng và 4.444 ha rừng sản xuất. Với địa hình giáp ranh các khu sản xuất, khu dân cư và đường biên giới dài 79 km giáp Campuchia, công tác bảo vệ rừng tại đây luôn đứng trước nhiều thách thức.
Bảo vệ rừng từ gốc
Thời gian qua, Vườn quốc gia Chư Mom Ray đã thực hiện tốt các nhiệm vụ, trọng tâm là công tác bảo vệ, phòng cháy, chữa cháy rừng. Ban Quản lý vườn quốc gia đã tổ chức 18 cuộc tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bảo vệ rừng tại các thôn, với 648 lượt người tham gia; 28 buổi truyền thông tại trường học thu hút 1.120 lượt học sinh. Việc ký cam kết bảo vệ và phòng cháy, chữa cháy rừng với 285 hộ dân sản xuất nương rẫy giáp ranh là mô hình hiệu quả, giúp giảm các hành vi xâm hại rừng. Giám đốc vườn quốc gia Đào Xuân Thủy cho biết: “Chúng tôi xác định cộng đồng là yếu tố then chốt trong bảo vệ rừng. Khi người dân hiểu rõ vai trò của rừng và được hưởng lợi từ công tác bảo vệ rừng thì họ sẽ là lực lượng giám sát, bảo vệ tốt nhất”.
Không chỉ tuyên truyền, lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách cũng tổ chức 4.266 cuộc tuần tra, với hơn 16,6 nghìn lượt người tham gia; tháo gỡ 7.675 dây bẫy thú; phối hợp chặt chẽ các đồn biên phòng và chính quyền địa phương ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng. Nhất là việc ứng dụng công nghệ như hệ thống smart, gis và flycam đã giúp nâng cao hiệu quả giám sát, phát hiện sớm các nguy cơ vi phạm, bảo đảm không để xảy ra cháy rừng.
Đến nay, Ban Quản lý vườn quốc gia đã thực hiện chăm sóc 195 ha rừng trồng năm thứ 3 bảo đảm chất lượng, phối hợp Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi trồng mới 380 ha rừng theo kế hoạch. Đây là những nỗ lực lớn nhằm tăng diện tích rừng, giảm áp lực lên môi trường và góp phần ứng phó biến đổi khí hậu. Đáng chú ý, thông qua kêu gọi, xúc tiến đầu tư, vườn quốc gia được Chính phủ Italia tài trợ không hoàn lại khoảng 1,7 triệu USD, đầu tư các hạng mục bảo vệ, phòng cháy, chữa cháy, nâng cao năng lực và trồng rừng. Dự kiến, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi phê duyệt dự án vào đầu tháng 9/2025.
Bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học
Cùng với công tác bảo vệ rừng, Ban Quản lý còn chú trọng bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học. Nhiều đề tài nghiên cứu khoa học được triển khai, nổi bật là nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn bền vững các loài quý hiếm tại vườn quốc gia. Qua đó, hệ thống bẫy ảnh ghi nhận được nhiều hình ảnh quý về các loài động vật nằm trong sách đỏ, góp phần cung cấp dữ liệu quan trọng phục vụ công tác bảo tồn. Vườn quốc gia tiếp tục bảo quản 1.193 mẫu tiêu bản thực vật và côn trùng để phục vụ công tác nghiên cứu; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý và theo dõi diễn biến tài nguyên rừng.
Đến nay, Vườn quốc gia Chư Mom Ray đã tiếp nhận, cứu hộ và tái thả về rừng chín cá thể động vật quý hiếm do cơ quan chức năng chuyển giao; chăm sóc, bảo tồn 134 loài lan rừng với 1.641 giá thể, gieo ươm 12.800 cây gỗ quý (hương, trắc, sao đen, muồng); cho thấy sự gắn kết giữa bảo tồn và phát triển bền vững.
Vườn quốc gia đã giao khoán 3.400 ha rừng thuộc vùng dịch vụ môi trường cho 7 cộng đồng, với 145 hộ tham gia. Đến nay, đã chi trả gần 1,135 tỷ đồng tiền dịch vụ môi trường rừng cho người dân. Nhờ đó, cộng đồng có thu nhập ổn định và trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác tuần tra, bảo vệ rừng. Chị Y Mế ở làng Rờ Kơi chia sẻ: “Trước kia bà con chỉ biết phát rừng làm rẫy, nay được tuyên truyền và hỗ trợ trực tiếp, chúng tôi thấy rõ lợi ích từ rừng. Nhận khoán bảo vệ rừng vừa có thêm thu nhập và bảo vệ được nguồn nước, môi sinh cho buôn làng”.
Bên cạnh đó, Vườn quốc gia Chư Mom Ray còn hỗ trợ 27 thôn, làng vùng đệm 1,35 tỷ đồng (50 triệu đồng/thôn) để đầu tư các công trình cộng đồng, góp phần xây dựng nông thôn mới và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Hướng tới phát triển bền vững
Việt Nam đang tích cực phát triển thị trường tín chỉ carbon rừng nhằm tạo nguồn thu ổn định cho ngành lâm nghiệp. Vườn quốc gia Chư Mom Ray được kỳ vọng sẽ là đơn vị tiên phong trong lĩnh vực này. Việc tìm kiếm cơ hội thị trường tín chỉ carbon không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách mà còn tạo động lực mới cho công tác bảo vệ rừng gắn với phát triển kinh tế xanh.
Chư Mom Ray hiện là trung tâm của đề xuất thành lập Khu dự trữ sinh quyển thế giới cao nguyên Kon Tum, với vùng lõi gồm Vườn quốc gia Chư Mom Ray và Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh. Đề xuất này đã nhận được sự đồng thuận của địa phương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam và Ủy ban quốc gia MAB Việt Nam. Hiện hồ sơ đang được hoàn thiện để đề cử theo quy định.
Theo nhiều chuyên gia, Vườn quốc gia Chư Mom Ray có hệ sinh thái rừng nhiệt đới nguyên sinh đặc trưng, là nơi sinh sống của nhiều loài động, thực vật quý hiếm. Nếu được công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới sẽ trở thành điểm đến khoa học và du lịch sinh thái, nâng cao vị thế quốc tế về bảo tồn đa dạng sinh học của Việt Nam. Thời gian tới, vườn quốc gia tiếp tục tăng cường tuyên truyền tại cộng đồng vùng đệm; ứng dụng công nghệ trong tuần tra, kiểm tra rừng...
