98 tuổi, cựu đoàn viên Đoàn Thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu Nguyễn Tiến Hà vẫn minh mẫn, tinh anh. Với mùa thu lịch sử tháng Tám năm 1945, ông nhớ từng chi tiết, từ những ngày rải truyền đơn, dán áp-phích, kẻ khẩu hiệu, treo cờ, truyền tay các tờ tin cách mạng đến vận động thanh niên, nhân dân, tổ chức mít-tinh biểu tình vũ trang trong công sở, trường học, rạp hát hay diễn thuyết ở chợ Mễ Trì, phá kho thóc Nhật, tạo tiếng vang, uy thế cho cách mạng.
Khởi nghĩa 19/8 thành công ở Hà Nội tạo động lực to lớn, để các địa phương trong cả nước nhất tề đứng dậy giành chính quyền. Ông Nguyễn Tiến Hà nhớ rõ Quốc khánh 2/9/1945. Cả triệu đồng bào từ khắp nơi có mặt tại Quảng trường Ba Đình, rợp cờ đỏ sao vàng, biểu ngữ, băng-rôn. Không khí trang trọng, hân hoan bao trùm khắp không gian.
Giây phút chờ đợi càng lúc càng lắng đọng. Rồi tiếng nhạc “Tiến quân ca” vang lên hùng tráng, cờ đỏ sao vàng tung bay phấp phới trong nắng thu Hà Nội.
Khoảnh khắc ấy, trong lòng ông và hàng triệu người dâng trào một niềm xúc động không thể tả bằng lời: “Tôi đã đi qua gần một thế kỷ, chứng kiến bao thăng trầm của dân tộc. 80 năm sau ngày Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập, đất nước đã thay đổi không ngờ, thành phố khang trang, giàu đẹp, đời sống nhân dân ngày một đủ đầy. Nhìn thế hệ trẻ năng động, sáng tạo, tôi mừng lắm. Đó là minh chứng rõ nhất rằng sự hy sinh của lớp người đi trước như chúng tôi là hoàn toàn xứng đáng”.
Theo GS, TS Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, những sự kiện diễn ra tại Thủ đô luôn có vai trò quan trọng, từ đó lan tỏa ra cả nước: “Chúng ta chuẩn bị kỹ về lực lượng từ rất lâu và chỉ cần chờ thời cơ để tổng khởi nghĩa. Đầu năm 1945, khi quân phát-xít đầu hàng, ngày 19/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận thấy thời cơ chín muồi cho nên chỉ đạo thực hiện ngay Tổng khởi nghĩa tại Thủ đô Hà Nội. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng giành thắng lợi không chỉ khẳng định sự chỉ đạo sáng suốt của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn cho thấy vai trò mang tính quyết định của Hà Nội. Cuộc Tổng khởi nghĩa và giành chính quyền tại Thủ đô có sức lan tỏa để sau đó tiếp tục giành thắng lợi tại các địa phương”.
Ông Vũ Minh Giang cho rằng, Cách mạng Tháng Tám diễn ra ở nhiều địa phương, có nơi giành chính quyền trước ngày 19/8/1945 và nhiều nơi giành chính quyền sau ngày đó. Nhưng quyết định lấy 19/8 là Ngày Cách mạng Tháng Tám thành công bởi đó là ngày chúng ta giành được chính quyền ở Hà Nội: “Có thể nói, Hà Nội là nơi hội tụ bản lĩnh Việt Nam, được kết tinh trong một địa phương có vị trí đặc biệt: Đầu não của đất nước. Nhân dân Hà Nội, từ thanh niên đến các bậc phụ lão, luôn một lòng một dạ với chính quyền cách mạng, để lại nhiều tấm gương sáng cho hậu thế noi theo”.
Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong cho biết, dưới sự chỉ đạo của Trung ương quyết định Tổng khởi nghĩa giành chính quyền vào ngày 19/8/1945, Đảng bộ Hà Nội khi ấy có khoảng 50 người, đều là những thanh niên trẻ, tuổi từ dưới 20 đến 30, đã ứng phó linh hoạt, chủ động, bản lĩnh dẫn dắt nhân dân thực hiện cuộc Tổng tấn công và nổi dậy thành công. Hà Nội đã thể hiện rõ vai trò đầu tàu và bản lĩnh trong thời điểm quyết định của đất nước. Việc lựa chọn ngày 19/8/1945 để giành chính quyền là kết quả chuẩn bị lâu dài của Trung ương Đảng cũng như sự tích cực, chủ động, sẵn sàng tiên phong của Đảng bộ Hà Nội. Vì thế, Cách mạng Tháng Tám đã thắng lợi nhanh chóng, trọn vẹn, không có đổ máu.
Đồng chí Nguyễn Văn Phong khẳng định: “Sau 80 năm, hôm nay, chúng ta ôn lại truyền thống lịch sử rất đỗi tự hào của dân tộc. Thắng lợi vẻ vang của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám mang đến độc lập, tự do cho dân tộc và bài học về sự chủ động, quyết đoán, linh hoạt trong lãnh đạo, chỉ đạo, trong đó, Hà Nội cho thấy sự tiên phong, đi đầu. Căn cứ vào đó, chúng ta tự tin, quyết tâm để hiện thực hóa khát vọng phát triển Thủ đô đúng với vai trò, sứ mệnh: Thủ đô là đi đầu, tiên phong trong kỷ nguyên phát triển”.
