Theo ngành y tế thành phố, có một nghịch lý đang diễn ra ngay giữa lòng đô thị sôi động nhất với mật độ dân số thuộc hàng cao nhất cả nước nhưng lại là nơi người ta sinh ít con nhất. Nhịp sống càng nhanh, áp lực càng lớn và quyết định sinh thêm con càng trở nên khó khăn hơn trong tính toán của mỗi gia đình.
Nhìn vào bức tranh tổng thể, công tác dân số của thành phố có những điểm sáng khi chất lượng dân số được cải thiện rõ rệt qua các chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh, tầm soát bệnh tật bẩm sinh từ sớm. Tuổi thọ bình quân của người dân thành phố là 76,7 tuổi, cao hơn mức trung bình cả nước. Tỷ số giới tính khi sinh được kiểm soát trong ngưỡng cho phép ở mức 106,5 trẻ nam/100 trẻ nữ hay hàng trăm nghìn người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ và lập hồ sơ theo dõi sức khỏe liên tục...
Dẫu vậy, ngay chính giữa những kết quả tích cực đó, điểm nghẽn mức sinh càng trở nên nổi bật và khó giải quyết hơn khi chỉ đạt 1,51 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế và tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến cơ cấu dân số, nguồn lực lao động. Các chỉ tiêu quản lý dân số có thể hoàn thành bằng bộ máy và quy trình nhưng quyết định sinh con thì không, nó nằm ở bàn ăn của mỗi gia đình, trong những tính toán về thu nhập, nhà cửa, tương lai con cái...
Tiến sĩ, bác sĩ Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế thành phố nhìn nhận rõ thực tế này: “Mức sinh thấp kéo dài là thách thức lớn, tiềm ẩn nguy cơ già hóa dân số nhanh và thiếu hụt nguồn lao động trong tương lai”. Thực tế vẫn còn một số hạn chế trong hệ thống như chất lượng nguồn nhân lực làm công tác dân số ở cơ sở chưa đồng đều, hệ thống chăm sóc người cao tuổi chưa theo kịp tốc độ già hóa và biến động dân cư mạnh tại đô thị năng động như Thành phố Hồ Chí Minh luôn tạo ra những áp lực quản lý khó lường.
Ngày nay, với nhiều cặp vợ chồng trẻ ở thành phố, câu chuyện sinh con không đơn giản là quyết định tình cảm mà đó còn là bài toán tài chính dài hạn. Chi phí nuôi dạy một đứa trẻ từ lúc chào đời đến khi trưởng thành ở đô thị là con số không hề nhỏ. Trong khi đó, giá nhà ở tăng cao, không gian sống chật hẹp và áp lực công việc không ngừng gia tăng khiến nhiều gia đình trẻ chọn sự ổn định trước, sinh con sau; thậm chí... không sinh con nữa.
Phân tích rõ hơn, nhiều chuyên gia chỉ ra rằng thế hệ phụ nữ ngày nay ở đô thị lớn có học vấn cao hơn, nhiều cơ hội nghề nghiệp hơn và ý thức rõ hơn về quyền lựa chọn của bản thân. Khi sinh con hoặc sinh thêm con, đồng nghĩa với những đánh đổi về sự nghiệp, thời gian cá nhân và sức khỏe mà không phải ai cũng sẵn sàng chấp nhận. Đây cũng là thực tế phổ biến ở các đô thị lớn ở châu Á và tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Đối diện với thực trạng này, thành phố đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó có những bước đi cụ thể, thiết thực. Gần đây chính sách thưởng tiền cho các bà mẹ sinh đủ hai con là tín hiệu quan trọng về mặt thông điệp: Nhà nước ghi nhận và trân trọng quyết định sinh con của các gia đình. Hàng nghìn bà mẹ đã nhận hỗ trợ theo chính sách này, dù không lớn về giá trị vật chất nhưng có ý nghĩa về mặt động viên tinh thần và định hướng chính sách.
Theo số liệu từ Chi cục Dân số thành phố: Thành phố đã chuyển khoản 5 triệu đồng/người cho 1.310 bà mẹ sinh đủ hai con từ ngày 1/9/2025 đến 15/4/2026. Ngoài ra, hơn 7.600 phụ nữ nhận mức thưởng 3 triệu đồng/ người do sinh con thứ hai trong giai đoạn từ cuối năm 2024 đến hết tháng 8/2025. Điều đáng ghi nhận hơn là cách thành phố đang triển khai dịch vụ hỗ trợ trực tiếp đến người dân.
Từ ngày 15/4 đến 30/5/2026, ngành y tế đưa các dịch vụ khám sức khỏe tiền hôn nhân, tầm soát trước sinh và lập hồ sơ y tế người cao tuổi xuống tận 168 phường, xã, đặc khu. Thai phụ và người cao tuổi, nhất là các hộ khó khăn có thể tiếp cận dịch vụ ngay tại nơi cư trú thay vì phải lên bệnh viện tuyến trên. Đây là cách tiếp cận đúng hướng của ngành y tế khi đưa dịch vụ đến gần người dân, giảm rào cản tiếp cận và tăng tính thiết thực.
Mới đây, trong chuyến làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên đặt ra yêu cầu cao hơn: “Thành phố cần nghiên cứu, đề xuất các giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng mức sinh”. Ông nhấn mạnh việc thành phố cần chủ động thích ứng với già hóa dân số, phát triển đồng bộ hệ thống chăm sóc người cao tuổi từ bệnh viện chuyên khoa đến các mô hình chăm sóc tại nhà và cộng đồng, những gì thành phố làm được sẽ trở thành kinh nghiệm tham chiếu quan trọng cho chính sách quốc gia.
Thành phố xác định hướng đi trong thời gian tới là chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển; đẩy mạnh truyền thông trên nền tảng số; phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi kết hợp cộng đồng và tập trung; tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ sinh con và ứng dụng công nghệ trong quản lý dân số. Song hành cùng đó, Luật Dân số mới sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, một khung pháp lý mới đang đến gần. Đây vừa là cơ hội để thành phố thể chế hóa những chính sách đang thí điểm, cũng vừa là áp lực để hệ thống chuẩn bị kỹ hơn trong giai đoạn chuyển tiếp sắp tới...
