Di sản địa chất triệu năm
Ở vùng đất Tây Nguyên, ngoài những pho sử thi hùng tráng và văn hóa cồng chiêng đặc sắc còn lưu giữ những dấu tích địa chất quý hiếm. Từ những khối gỗ hóa đá vô tri, người dân nơi đây đã thổi hồn, biến chúng thành tác phẩm nghệ thuật, vật phẩm phong thủy và biểu tượng của sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.
Theo các tài liệu khoa học, gỗ hóa đá được hình thành thông qua quá trình khoáng hóa (permineralization). Khi núi lửa phun trào, tro bụi và trầm tích đã bao phủ toàn bộ khu rừng cổ khiến các thân cây bị chôn vùi. Dưới tác động của nước ngầm giàu khoáng chất, các thành phần hữu cơ trong gỗ dần được thay thế bằng silica, calcite hoặc pyrit. Quá trình này diễn ra trong hàng triệu năm, bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc tế bào và hình dáng của cây gỗ, biến chúng thành đá cứng như mã não. Với đặc điểm địa chất đặc biệt, vùng núi Chư A Thai được xem là một trong những “vương quốc gỗ hóa đá” hiếm hoi tại Việt Nam. Theo lời kể, hơn 20 năm trước, người dân chỉ cần ra vườn là thấy gỗ hóa đá, có khi đào móng nhà cũng thấy. Thương lái kéo đến thu mua rầm rộ cho nên giờ đây gỗ hóa đá cũng hiếm hoi dần.
Tại xã Phú Thiện, ông R’Com Sin được nhiều người biết đến như một nhà sưu tầm gỗ hóa đá nổi tiếng. Căn nhà sàn rộng hơn 100 m2 không dùng để ở mà trưng bày hàng chục khối gỗ hóa đá quý hiếm được ông gọi là "chứng tích của thời gian". Có khối đá nặng tới 1,4 tấn, đường kính hai người ôm mới hết, ông mua lại từ một thương nhân bằng số tiền có được sau khi bán cả mảnh đất. Dù có người trả giá hơn 2 tỷ đồng nhưng ông nhất quyết không bán. “Tôi không mua để bán. Tôi giữ để ngắm, để nhớ về một thời đất trời biến động. Ai muốn sở hữu phải có duyên, có tâm với nó”, ông Sin chia sẻ.
Từ tro núi lửa đến báu vật triệu đô
Ngày nay, gỗ hóa đá không chỉ là vật phẩm sưu tầm mà còn được chế tác thành các tác phẩm mỹ nghệ, trang trí nội thất hay vật phẩm phong thủy. Tại xã Phú Thiện, nhóm thợ trẻ do anh Trần Sỹ Hiếu dẫn đầu đã gắn bó với nghề đánh bóng gỗ hóa đá gần một thập niên qua. Theo anh Hiếu, nghề này không khó nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật riêng, bởi mỗi viên đá có hình thù, độ cứng khác nhau cho nên cần xử lý riêng biệt. Một khối đá nặng 30 kg có thể mất vài ngày để hoàn thiện, qua hàng chục bước đánh nhám, chà bóng. “Nhiều khi chà mạnh quá khiến tay chảy máu, bầm tím là chuyện bình thường. Nhưng khi đá lên nước, vân gỗ hiện rõ ra thần thái thì thấy công sức bỏ ra cũng xứng đáng”, anh Hiếu chia sẻ.
Thực tế, nghề mài đá không có trường lớp đào tạo, chỉ truyền cho nhau từ những người đi trước. Do vậy, anh Hiếu thường lên mạng tìm hiểu, học hỏi từ các nghệ nhân trong và ngoài nước, dần dần tự cải tiến kỹ thuật để tạo ra sản phẩm chất lượng cao. Mỗi tháng, nhóm của anh có thể kiếm được hơn chục triệu đồng/người. Đây là nguồn thu nhập cao và khá ổn định ở vùng nông thôn. Ngoài giá trị kinh tế, gỗ hóa đá tại Chư A Thai được giới chơi đá quý hiếm đánh giá cao về giá trị thẩm mỹ và phong thủy. Theo quan niệm dân gian, gỗ hóa đá có khả năng trấn trạch, xua tà khí, mang lại sự bình an cho gia chủ.
Tại quán cà-phê của anh Bùi Duy Thành, hàng trăm tác phẩm gỗ đá được trưng bày như một triển lãm thu nhỏ. Khách đến vừa thưởng thức cà-phê, vừa chiêm ngưỡng những khối đá độc đáo; có khối nặng nửa tạ, cao gần 1m được đặt giữa nhà. Anh Thành cho biết, mỗi khi đặt bút điện vào khối gỗ hóa đá thì chúng phát sáng rất lạ, một hiện tượng mà anh tin là “năng lượng tự nhiên”. Nhiều người đã hỏi mua gần 1 tỷ đồng 1 tác phẩm gỗ hóa đá nhưng anh chưa bán.
Trước thực trạng gỗ hóa đá ngày càng khan hiếm, chính quyền địa phương đã có những biện pháp quản lý chặt chẽ, cấm khai thác mới để bảo vệ tài nguyên địa chất. Do vậy, việc mua bán, chế tác chỉ được thực hiện với các khối đá đã được khai thác từ trước. Song, để phát huy giá trị của gỗ hóa đá, tỉnh Gia Lai có thể nghiên cứu xây dựng bảo tàng địa chất, khu trưng bày ngoài trời hoặc phát triển du lịch trải nghiệm tại vùng núi Chư A Thai. Câu chuyện về những người đam mê sưu tầm như ông Sin, anh Hiếu, anh Thành là minh chứng sống động cho sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên, giữa di sản và sinh kế.
Gỗ hóa đá ở Chư A Thai vừa là hiện vật địa chất quý hiếm, vừa là biểu tượng của sự kiên cường, sáng tạo và tình yêu thiên nhiên của người dân Phú Thiện. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của gỗ hóa đá cần sự chung tay của chính quyền, cộng đồng và các nhà khoa học để di sản này không chỉ là ký ức của đất trời, mà còn là niềm tự hào của người dân Tây Nguyên hôm nay và mai sau.
