Hành trình vẻ vang 66 năm của Điện ảnh Quân đội nhân dân

Trong suốt 66 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, Điện ảnh Quân đội nhân dân đã đi qua hành trình đầy ý nghĩa, từ những chiến trường ác liệt, đội ngũ nghệ sĩ mang máy quay xông pha vào chiến trận, đến những tác phẩm hôm nay được thực hiện bằng phương tiện và ngôn ngữ điện ảnh hiện đại.

Qua mỗi thời kỳ, đội ngũ người làm phim mặc áo lính vẫn bền bỉ ghi lại lịch sử bằng hình ảnh, góp phần lưu giữ ký ức dân tộc và khắc họa hình tượng Bộ đội Cụ Hồ trong chiến tranh cũng như trong thời bình.

Ngày 17/8/1960, Đoàn Điện ảnh Quân đội được thành lập. Đây là dấu mốc mở đầu cho quá trình xây dựng và phát triển của Điện ảnh Quân đội nhân dân. Trong những năm tháng chiến tranh, điều kiện làm phim còn hết sức thiếu thốn, những nghệ sĩ, chiến sĩ của đơn vị đã mang máy quay, máy ảnh đến những nơi chiến sự diễn ra ác liệt nhất. Ở đó, họ sống cùng bộ đội, nhân dân, hành quân, chịu đựng bom đạn và ghi lại những gì mình chứng kiến.

Máy quay trở thành thứ vũ khí đặc biệt, lưu giữ những khoảnh khắc mà nếu không được ghi lại có thể sẽ chỉ còn trong ký ức của những người đã trải qua. Những thước phim được thực hiện giữa chiến trường vì thế mang giá trị vô cùng thiêng liêng. Đó là hình ảnh chân thực về cuộc sống chiến đấu, về những trận đánh, những chiến dịch, tình đồng chí, đồng đội và sự hy sinh của cán bộ, chiến sĩ.

Từ "Người Hàm Rồng", "Dòng thác bạc", "Chiến thắng Đường 9-Nam Lào" đến nhiều tác phẩm về các chiến dịch, trận đánh và địa danh lịch sử, Điện ảnh Quân đội đã góp phần tạo thành kho tư liệu hình ảnh có giá trị về cuộc kháng chiến của dân tộc.

Phía sau những khuôn hình ấy là sự dấn thân của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Theo tư liệu của đơn vị, hơn 1.400 bộ phim thuộc nhiều loại hình cùng hàng chục vạn mét phim tư liệu nhựa đã được thực hiện trong hơn sáu thập kỷ. Đặc biệt, 38 cán bộ, nghệ sĩ của Điện ảnh Quân đội đã hy sinh trong khi thực hiện nhiệm vụ.

Tinh thần hy sinh của các nghệ sĩ-chiến sĩ cho thấy cái giá của những thước phim chiến trường. Một phần lịch sử của Quân đội nhân dân Việt Nam đã được lưu giữ bằng sự hy sinh của những người cầm máy.

Qua các giai đoạn, tổ chức cũng từng bước được kiện toàn. Tháng 9/1972, Đoàn Điện ảnh Quân đội đổi tên thành Xưởng phim Quân đội; tháng 10/1986 đổi thành Xí nghiệp Phim Quân đội; ngày 15/3/1993 mang tên Điện ảnh Quân đội nhân dân, trực thuộc Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam.

Những thay đổi về tổ chức gắn với yêu cầu nhiệm vụ và sự phát triển của lực lượng, song mạch nguồn xuyên suốt vẫn là làm phim phục vụ quân đội, đất nước và nhân dân.

Chiến tranh góp phần hun đúc nên những trang sử đầu tiên của Điện ảnh Quân đội nhân dân và môi trường quân ngũ đã tạo nên bản sắc cho những người làm phim. Họ là những nghệ sĩ mặc áo lính, hiểu người lính từ công việc, kỷ luật, đời sống thường ngày đến những nhiệm vụ đặc biệt. Sự am hiểu ấy giúp máy quay có thể đi sâu hơn vào thế giới của nhân vật, tạo nên những hình ảnh gần gũi, chân thực về người quân nhân.

Trong các tác phẩm của Điện ảnh Quân đội nhân dân, người lính xuất hiện trong những thời khắc chiến đấu và sau ngày đất nước thống nhất, hình tượng ấy được mở rộng trong những nhiệm vụ mới như huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ chủ quyền biển, đảo và vùng trời, thực hiện đối ngoại quốc phòng, làm công tác dân vận, cứu hộ, cứu nạn, giúp nhân dân phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai. Đó cũng là quá trình hình tượng Bộ đội Cụ Hồ được tiếp tục nhận diện trong những hoàn cảnh mới.

Phẩm chất ấy thể hiện ngay trong những công việc bình dị của đời sống: Kỷ luật, trách nhiệm, tinh thần vì nhân dân và khả năng nhận nhiệm vụ ở những nơi khó khăn.

Nhiều tác phẩm được thực hiện trong thời kỳ này đã lựa chọn những lát cắt khác nhau về người lính và nhiệm vụ quốc phòng. "Tiến bước dưới Quân kỳ", "Vững bước dưới cờ Đảng", "Lời nguyện tri ân", "Linh ảnh", "Chiến thắng Bình Giã", "Tỉnh thức và hóa giải", "Vì họ là người lính", "Hẹn gặp ở Phou Nhoi", "Mặt trận đặc biệt: Văn hóa còn thì dân tộc còn", "Đại biểu của nhân dân", "Thép trong lòng biển sâu", "Đông Sơn-miền ký ức"... cho thấy sự mở rộng về đề tài và cách tiếp cận.

Một trong những yêu cầu lớn đối với điện ảnh về chiến tranh cách mạng hiện nay là làm sao đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với khán giả, nhất là thế hệ trẻ.

"Mưa đỏ" là nỗ lực đáng chú ý theo hướng đó. Bộ phim khai thác 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, một trong những biểu tượng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi toàn bộ quá trình sản xuất và phổ biến tác phẩm điện ảnh. Với Điện ảnh Quân đội nhân dân, đổi mới thể hiện tư duy làm phim và cách đưa tác phẩm đến với công chúng.

Trong quá trình đó, yêu cầu giữ vững tôn chỉ, mục đích và định hướng chính trị vẫn là nguyên tắc nền tảng. Trên nền tảng ấy, người làm phim cần có khả năng quan sát đời sống, phát hiện những vấn đề mới, tìm được nhân vật và câu chuyện có sức thuyết phục.

Đây là lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp giữa bản lĩnh chính trị và năng lực nghề nghiệp. Những phẩm chất như lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, sự hy sinh hay tình đồng đội cần được biểu đạt qua hành động, số phận và những tình huống cụ thể của nhân vật.

Cùng với việc đào tạo đội ngũ, Điện ảnh Quân đội nhân dân đang từng bước hiện đại hóa công nghệ hậu kỳ, âm thanh, hình ảnh; tạo điều kiện để các đạo diễn, biên kịch, quay phim và kỹ thuật viên trẻ tiếp cận phương thức sáng tạo mới.

Đây là một trong những điều kiện cần thiết để dòng phim về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng tiếp tục tìm được tiếng nói trong đời sống điện ảnh đương đại.

Một nhiệm vụ khác có ý nghĩa lâu dài là bảo quản, số hóa và khai thác kho tư liệu hình ảnh đã được tích lũy qua nhiều thập kỷ. Những cuộn phim cũ không đơn thuần là sản phẩm của một thời kỳ công nghệ. Trong đó có hình ảnh của con người, địa danh, sự kiện và những khoảnh khắc lịch sử không thể tái tạo.

Số hóa tư liệu vì thế còn là cách mở lại cánh cửa để những hình ảnh từng được ghi giữa chiến trường có thể tiếp tục đến với công chúng, các nhà nghiên cứu và những thế hệ làm phim sau này.

Các tuần phim về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng thời gian qua do Điện ảnh Quân đội nhân dân phối hợp các đơn vị tổ chức đã tạo thêm những không gian để tác phẩm gặp gỡ công chúng.

Đối tượng khán giả cũng ngày càng đa dạng, từ cựu chiến binh, cán bộ, chiến sĩ đến học sinh, sinh viên và những người quan tâm đến lịch sử dân tộc. Sự đón nhận của khán giả là một chỉ dấu quan trọng. Đặc biệt, với khán giả trẻ, điện ảnh có lợi thế riêng trong việc làm cho lịch sử trở nên gần gũi.

Kỷ niệm 66 năm Ngày truyền thống Điện ảnh Quân đội nhân dân là dịp nhìn lại một chặng đường mà trong đó lịch sử của đơn vị gắn chặt với lịch sử đất nước và quân đội. Điện ảnh Quân đội nhân dân bước vào chặng đường mới với một di sản đặc biệt, đó là kho tư liệu hình ảnh đồ sộ, truyền thống của một đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và kinh nghiệm của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Thách thức phía trước là phát huy giá trị ấy thành nguồn lực sáng tạo cho hiện tại để câu chuyện về lịch sử, đất nước và người lính tiếp tục được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh giàu sức thuyết phục.

Chặng đường này đòi hỏi đội ngũ nghệ sĩ-chiến sĩ tiếp tục nâng cao ý thức, trách nhiệm, năng lực nghề nghiệp bằng tâm thế mới, thể hiện qua tinh thần trân trọng sự thật của lịch sử.

Bên cạnh đó còn là sự am hiểu đời sống, làm chủ công nghệ và quan trọng nhất là giữ được sự rung động của người nghệ sĩ trước con người, đất nước và những giá trị đã được hun đúc qua bao thế hệ.