Hành trình làm mới gốm Việt từ chiều sâu bản sắc

Gốm, tự thân vốn là sự kết tinh của các yếu tố: đất, nước, lửa, không khí và qua bàn tay con người sẽ mang một đời sống khác với giá trị văn hóa và tinh thần hòa quyện. Tại triển lãm lần này, 9 nghệ sĩ: Đỗ Bá Quang, Nguyễn Kim Xuân, Phạm Quốc Anh, Trần Thanh Vân, Nguyễn Thị Hải Yến, Hoàng Thanh Như, Phạm Hoàng Vân, Dương Tuyết Nhung và Nguyễn Thị Thu Trang, đến từ Câu lạc bộ Gốm nghệ thuật thuộc Hội Mỹ thuật Việt Nam đã cùng nhau tạo nên không gian sáng tạo đương đại.

Sức hấp dẫn của triển lãm "Ngôn ngữ của đất" đến từ sự đa dạng, hội tụ trong chỉnh thể giàu tính đối thoại của các tác phẩm. Tại không gian trưng bày, dù tiếp cận khác nhau, song các nghệ sĩ đã tụ lại ở điểm chung, đó là cùng khai thác chiều sâu của đất như một chất liệu mang ký ức văn hóa.

Nét đa dạng trước hết thể hiện ở ngôn ngữ tạo hình. Bên cạnh những tác phẩm thiên về hình khối thuần túy, nhấn mạnh cấu trúc và nhịp điệu, gần với tinh thần điêu khắc hiện đại, cũng có những tác phẩm giàu tính biểu tượng, gợi liên tưởng đến con người, đời sống và tín ngưỡng.

Có nghệ sĩ muốn giữ lại bề mặt thô mộc của đất như cách tôn vinh nguyên sơ, trong khi các nghệ sĩ khác lại tìm đến những biến thể tinh tế hơn trong xử lý hình thể. Mỗi lựa chọn đều hàm chứa quan niệm nghệ thuật, tình cảm và suy tư riêng với gốm.

Từ hình tượng người phụ nữ Việt trong đời sống thường nhật đến những kỵ sĩ trên thảo nguyên mang ý niệm về sức mạnh cộng đồng; từ dấu ấn văn hóa các dân tộc thiểu số đến những suy tư mang tính khái quát về con người và thời gian... đều tạo nên một phổ đề tài rộng, phản ánh nhiều lát cắt của đời sống và tâm thức Việt. Những khác biệt ấy không triệt tiêu nhau, mà bổ sung, làm đầy cho nhau.

Trong khuôn khổ triển lãm, các tác phẩm đều được đặt trên nền tảng chung, đó là tinh thần tôn vinh bản sắc. Dù đi theo hướng biểu đạt nào, các nghệ sĩ đều hướng tới việc chưng cất cái "tinh" của văn hóa Việt, thay vì dừng lại ở mô tả bề mặt. Chính điểm hội tụ này đã giúp triển lãm giữ được sự thống nhất trong đa dạng, hình thành từ sự đồng điệu trong chiều sâu sáng tạo.

Từ những trải nghiệm và suy tư xuyên suốt hành trình sáng tạo, quan niệm nghệ thuật của nghệ nhân Nguyễn Kim Xuân tại triển lãm có thể được nhìn nhận như mạch tiếp nối tự nhiên, ngày càng lắng sâu hơn. Với ông, điêu khắc không hẳn là tái hiện mà là đánh thức linh hồn ẩn trong chất liệu.

Ở triển lãm lần này, điều dễ nhận thấy là Nguyễn Kim Xuân vẫn trung thành với hình tượng ngựa - ám ảnh nghệ thuật xuyên suốt. Những con ngựa dường như còn mang theo cả trạng thái nội tâm, khi dồn nén, lúc lặng lẽ, có khoảnh khắc lại vươn lên trong nhịp chuyển rất tinh tế. Đó là biểu hiện của một quan niệm nghệ thuật coi trọng "nhịp sống bên trong" hơn dáng vẻ bên ngoài.

Nét đặc trưng trong quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Kim Xuân là sự dung hòa giữa "cương" và "nhu". Ông luôn đặt ra yêu cầu khắt khe, đó là hình tượng phải có sức mạnh, luôn trong tư thế sẵn sàng, đồng thời lại cần uyển chuyển, khoáng đạt. Điều này là thách thức về kỹ thuật, cũng là thử thách về cảm nhận, đòi hỏi nghệ sĩ phải làm sao để khối gốm vừa chắc khỏe, có nhịp điệu mềm mại, mang tính động mà vẫn giữ được sự cân bằng nội tại. Những tác phẩm tại triển lãm cho thấy ông đã đạt tới sự chín muồi trong lối xử lý này.

Cũng trong không gian đa diện của triển lãm, các tác phẩm của nghệ sĩ Nguyễn Thị Thu Trang mang đến khoảng lặng đặc biệt khi vẻ đẹp người phụ nữ được khắc họa bằng sự đôn hậu, trầm tĩnh và giàu chiều sâu nội tâm.

Không tìm đến những biểu đạt kịch tính hay phô trương hình khối, Nguyễn Thị Thu Trang lựa chọn lối đi mềm mại, hướng vào thế giới bên trong. Hình tượng người phụ nữ trong tác phẩm của chị thường xuất hiện ở những dáng thiền định. Ở đó, thân thể không còn là đối tượng miêu tả mà trở thành nơi trú ngụ của cảm xúc với trạng thái an nhiên mà cũng đầy suy tư.

Những chi tiết như người phụ nữ ôm con mèo, nâng niu chim bồ câu hay bồng con trong vòng tay mang đậm tính biểu tượng. Con mèo gợi sự gần gũi, ấm áp của đời sống thường nhật; chim bồ câu là hình ảnh gợi bình yên, khát vọng tự do; đứa trẻ trong vòng tay mẹ là điểm tựa của tình yêu, sự tiếp nối. Từng đường nét hòa quyện để tạo nên thế giới dịu dàng khi người phụ nữ vừa là trung tâm của yêu thương, vừa là nơi gìn giữ những giá trị bền vững nhất.

Trong sáng tác, Nguyễn Thị Thu Trang đã khéo léo xử lý hình khối giản lược, không đi vào chi tiết mà hướng tới sự khái quát. Từng đường nét tròn đầy, liền mạch hay bề mặt gốm được tiết chế tạo cảm giác như thể mọi chuyển động đã được lắng lại. Sự giản lược góp phần làm nổi bật thần thái, khí chất đôn hậu, bao dung và bền bỉ.

Ẩn sau sự tĩnh lặng của các tác phẩm là những suy niệm về thân phận. Người phụ nữ trong điêu khắc của chị không bi lụy, cũng không hoàn toàn thanh thản; họ mang trong mình những nỗi niềm khó gọi tên, tầng lớp cảm xúc chồng lấp giữa hy sinh và khát vọng, giữa riêng tư và trách nhiệm.

Ở một hướng tiếp cận khác, nghệ sĩ Hoàng Thanh Như đi sâu vào chất liệu văn hóa dân tộc. Những tác phẩm của bà không mô tả hiện thực theo lối trực quan mà chắt lọc tinh thần từ đời sống để tạo nên những hình tượng giàu liên tưởng. Tác phẩm "Mẫu" lấy cảm hứng từ hình ảnh người Dao Tiền hướng tới biểu đạt chiều sâu tín ngưỡng và bản sắc văn hóa.

Triển lãm "Ngôn ngữ của đất" là thành quả của một môi trường sáng tạo mở với Không gian sáng tạo gốm HHU. Được xây dựng trên nền tảng hơn ba thập kỷ lao động nghệ thuật của nghệ nhân - họa sĩ Trần Nam Tước, nơi đây hướng tới thông điệp giản dị mà sâu sắc: Trao đổi sáng tạo - tôi bạn hợp thành.

Bởi lẽ đó, phía sau thành công của triển lãm cũng đánh dấu sự gắn bó bền bỉ của các nghệ sĩ trong Câu lạc bộ Gốm nghệ thuật khi đồng hành trong sáng tác, chia sẻ về kỹ thuật, cảm hứng và cả những trăn trở nghề nghiệp. Tính kết nối tạo nên một nền tảng chung để từ những cá tính riêng biệt có thể hội tụ trong không gian nghệ thuật giàu sức sống.

"Ngôn ngữ của đất" là một trong nhiều triển lãm nối tiếp nhau, phản ánh quá trình vận động liên tục của gốm nghệ thuật đương đại. Qua mỗi lần giới thiệu, các tác phẩm phong phú hơn về hình thức, sâu sắc hơn về tư duy biểu đạt, thể hiện xu hướng đáng mừng khi gốm không còn bó hẹp trong khuôn khổ làng nghề hay ứng dụng mà dần mở rộng thành một lĩnh vực sáng tạo độc lập, tạo được tiếng nói riêng trong đời sống mỹ thuật.

Tín hiệu khả quan ấy ngày càng được thúc đẩy mạnh mẽ khi có những yếu tố kết nối mang tính nền tảng, tiêu biểu là Không gian sáng tạo gốm HHU và vai trò tiên phong của nghệ nhân Trần Nam Tước. Suốt nhiều năm trăn trở về việc tạo dựng một môi trường sáng tạo mở, ông vừa nỗ lực xây dựng không gian, trực tiếp đồng hành cùng các nghệ sĩ trong quá trình sáng tác và trưng bày. Từ việc hỗ trợ kỹ thuật, sắp đặt đến định hướng thẩm mỹ, tất cả đều hướng tới mục tiêu chung nhằm tạo ra sân chơi ý nghĩa cho nghệ sĩ gốm.

Mô hình này mang ý nghĩa đặc biệt, tạo điều kiện cho nghệ sĩ thử nghiệm, mở ra cơ hội đối thoại giữa các thế hệ, giữa người làm nghề và công chúng. Ở đó, nghệ thuật trở thành một phần của đời sống, ngày càng gần gũi, tương tác và lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Một trong những vấn đề được đặt ra từ triển lãm là mối quan hệ giữa gốm làng nghề và gốm nghệ thuật. Trong lịch sử, Bát Tràng nổi tiếng với các sản phẩm gốm gia dụng và trang trí, mang đậm dấu ấn truyền thống. Song, trong bối cảnh hiện đại, yêu cầu về sáng tạo và cá tính ngày càng trở nên cấp thiết.

Hệ thống tác phẩm tại triển lãm lần này cho thấy một hướng đi mới, đó là từ sản phẩm thủ công chuyển sang tác phẩm nghệ thuật độc bản. Ở đó, mỗi sản phẩm vừa có giá trị sử dụng, đồng thời mang giá trị thẩm mỹ và tư tưởng nổi bật. Đây chính là sự kế thừa và phát triển, đưa "hồn đất" vào không gian của mỹ thuật đương đại.

Nhận định của giới chuyên môn cũng cho thấy tiềm năng của hướng đi này. Khi gốm không còn bị giới hạn trong khuôn khổ làng nghề mà trở thành phương tiện biểu đạt nghệ thuật, từ đó sẽ có cơ hội tiếp cận những không gian rộng lớn hơn, từ phòng triển lãm đến thị trường quốc tế.

Sự góp mặt của các nghệ sĩ gạo cội và những người hoạt động lâu năm trong lĩnh vực mỹ thuật cũng mang lại một góc nhìn liên thế hệ. Bên cạnh ghi nhận sự tiến bộ của lớp nghệ sĩ trẻ, các nghệ sĩ thế hệ trước còn gửi gắm kỳ vọng về một nền mỹ thuật Việt Nam năng động, giàu bản sắc và hội nhập.

​