Các quốc gia thành viên UNESCO kỳ vọng biến đối thoại thành hành động chính sách cụ thể

Mở đầu phiên làm việc, Giáo sư George Abungu, đồng chủ trì Đối thoại, nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của việc đưa tiếng nói của các Đại sứ và nhà hoạch định chính sách vào quá trình cụ thể hóa các kết quả chuyên môn. Ông bày tỏ kỳ vọng Văn kiện Hà Nội phản ánh đầy đủ nguyện vọng của các bên để trình lên các cấp thẩm quyền tiếp theo.

Điều phối phiên họp, Đại sứ Lê Thị Hồng Vân, Tổng Thư ký Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam, nhiệt liệt chào mừng các đại sứ, trưởng phái đoàn các nước bên cạnh UNESCO đã di chuyển từ Paris đến Hà Nội, để cùng nhau chia sẻ góc nhìn thực tiễn, kinh nghiệm quốc gia nhằm đóng góp những thông điệp cốt lõi cho Ủy ban di sản thế giới và sự hợp tác quốc tế trong tương lai.

Đại diện cho quốc gia đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Kỳ họp thứ 48 của Ủy ban di sản thế giới, Đại sứ-Trưởng Phái đoàn thường trực Hàn Quốc bên cạnh UNESCO Kim Ji-hee khẳng định rằng sau hơn ba thập kỷ kể từ Văn kiện Nara năm 1994 ra đời, nhận thức về tính xác thực của di sản đã phát triển vượt bậc.

Bà nhấn mạnh tính xác thực phải được xem xét gắn liền với bối cảnh văn hóa, lịch sử và môi trường mà di sản tồn tại, đồng thời ủng hộ mạnh mẽ cách tiếp cận đa chiều và linh hoạt.

Trưởng Phái đoàn thường trực Hàn Quốc bên cạnh UNESCO đánh giá cao Văn kiện Nairobi năm 2025 về di sản sống, tri thức bản địa và vai trò chủ thể của cộng đồng làm trọng tâm. Đại sứ Kim Ji-hee cho rằng tính đa chiều và tính phổ quát không đối lập mà bổ trợ cho nhau. Thách thức cốt lõi hiện nay là phải cân bằng giữa sự linh hoạt trong biểu đạt văn hóa với việc đảm bảo các tuyên bố về tính xác thực phải dựa trên bằng chứng khoa học đáng tin cậy, gắn liền với các thuộc tính tạo nên “giá trị nổi bật toàn cầu” của di sản.

Bà cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hợp tác quốc tế sau Tuyên bố Busan về di sản thế giới, văn kiện được Ủy ban di sản thế giới UNESCO thông qua vào tháng 7 vừa qua tại kỳ họp thứ 48. Trưởng Phái đoàn thường trực Hàn Quốc cũng thông báo nước này sẽ tổ chức Hội nghị Chuyên gia quốc tế tại Seoul vào năm tới để tiếp nối thành tựu của Hà Nội.

Về phía mình, Đại sứ-Trưởng Phái đoàn thường trực Kazakhstan bên cạnh UNESCO Abdrakhmanov Askar, Chủ tịch nhóm châu Á-Thái Bình Dương tại UNESCO, gợi mở phiên thảo luận bằng hình ảnh biểu tượng Di sản thế giới và thiết kế nhận diện của Đối thoại như một minh chứng cho sự hội tụ của các nền văn hóa quanh một trung tâm giá trị chung.

Điểm lại lịch sử tư duy di sản từ Hiến chương Venice 1964 đến Văn kiện Nara 1994 và Công ước 2003, Đại sứ Abdrakhmanov Askar đánh giá cao bước tiến vượt bậc của Văn kiện Nairobi 2025 do các quốc gia châu Phi khởi xướng trong việc đặt cộng đồng làm trung tâm trong công tác quản lý và bảo tồn di sản.

Trưởng Phái đoàn thường trực Kazakhstan khẳng định việc bảo vệ di sản thế giới đòi hỏi khắt khe về bằng chứng, đánh giá chuyên môn độc lập và sự tôn trọng tính đa dạng của văn minh nhân loại. Khẳng định Công ước 1972 vẫn giữ nguyên giá trị vượt thời gian, ông cho rằng Văn kiện Hà Nội chính là thông điệp quan trọng của cộng đồng chuyên gia gửi tới Kỳ họp Ủy ban di sản thế giới tại Istanbul vào năm sau.

Đại sứ Nguyễn Thị Vân Anh, Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam tại UNESCO kiêm Phó Chủ tịch Kỳ họp thứ 49 của Ủy ban di sản thế giới, khẳng định tính xác thực không phải là một “khái niệm đóng băng” mà phải được hiểu trên cơ sở tôn trọng sự đa dạng văn hóa và cách thức trao truyền di sản của từng cộng đồng.

Đại sứ Nguyễn Thị Vân Anh nhấn mạnh việc chuyển từ giả định về một khuôn mẫu duy nhất sang việc đặt con người và cộng đồng vào vị trí trung tâm của mọi quy trình di sản.

Để đưa những kết quả đạt được của Đối thoại vào thực thi, Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam tại UNESCO đưa ra ba định hướng hành động thiết thực đối với các phái đoàn thường trực.

Thứ nhất, cần tăng cường đoàn kết khu vực, trong đó Việt Nam đề xuất sáng kiến thành lập Mạng lưới hợp tác di sản châu Á-Thái Bình Dương và các chương trình đào tạo định kỳ cho chuyên gia trẻ.

Thứ hai, cần thúc đẩy đưa kết quả từ các cuộc đối thoại khu vực vào Hướng dẫn thực hiện Công ước 1972, đặc biệt là thông qua Nhóm tham vấn tại Kỳ họp 49 ở Istanbul.

Thứ ba, cần phát huy vai trò cầu nối của các nhà ngoại giao giữa cấp độ quốc gia và quốc tế, giữa chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách.

Đại sứ-Trưởng Phái đoàn thường trực Kenya bên cạnh UNESCO Peter Ngure, nhấn mạnh mối quan hệ bổ trợ sâu sắc giữa Văn kiện Nairobi và Văn kiện Hà Nội trong chuỗi phát triển tư duy di sản toàn cầu.

Nếu như Văn kiện Nairobi mang đến góc nhìn châu Phi về di sản sống, giá trị tâm linh, đặc sắc truyền thống mang tính truyền khẩu và sự gắn kết cộng đồng, thì Văn kiện Hà Nội tiếp tục làm phong phú thêm khái niệm này, chia sẻ góc nhìn của các quốc gia châu Á-Thái Bình Dương, cung cấp những định hướng thực tiễn để các quốc gia tham khảo trong nhận diện di sản, xây dựng Danh sách đề cử dự kiến, lập hồ sơ đề cử, cũng như bảo tồn, quản lý và giám sát di sản.

Đóng góp góc nhìn từ thực tiễn quản lý địa phương, ông Boldsaikhan Sambuu, Phó Trưởng Phái đoàn thường trực Mông Cổ bên cạnh UNESCO, chia sẻ sự chuyển biến trong nhận thức từ quan niệm cố định về tính xác thực sang việc thừa nhận sự biến đổi tự nhiên của các cảnh quan văn hóa sống.

Ông lấy ví dụ từ Cảnh quan văn hóa thung lũng Orkhon, nơi nếp sống du mục vẫn được duy trì. Ông Boldsaikhan Sambuu chỉ ra rằng giá trị di sản sẽ bị xói mòn nếu chỉ nhìn vào các phế tích khảo cổ mà bỏ qua sự nối tiếp của cộng đồng.

Đại diện Mông Cổ thẳng thắn nêu ra những ranh giới kỹ thuật giữa Công ước 1972 về địa điểm và Công ước 2003 về thực hành sống, đặt ra câu hỏi điều gì biến một thực hành sống thành thuộc tính di sản thế giới, và xử lý ra sao khi có sự bất đồng về bằng chứng trong cộng đồng.

Bà Mahfuza Sultana, Phó Trưởng Phái đoàn thường trực Bangladesh bên cạnh UNESCO, mang đến góc nhìn sâu sắc từ quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề bởi biến đổi khí hậu. Bà đề cập tới ba di sản thế giới, bao gồm Bagerhat, Paharpur và Sundarbans, gắn liền với di sản sống, sự thích ứng của cộng đồng và sự nối tiếp tri thức truyền thống.

Bangladesh kêu gọi tăng cường hỗ trợ đào tạo và nâng cao năng lực cho các quốc gia kém phát triển và các quốc gia đảo nhỏ với tinh thần “mọi di sản đều quan trọng vì mọi cộng đồng đều quan trọng”.

Tiếp nối các phát biểu sôi nổi từ các quốc gia, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm di sản thế giới UNESCO, bày tỏ sự đánh giá cao đối với những đóng góp tâm huyết và sâu sắc của đại diện các Phái đoàn thường trực.

Ông khẳng định Đối thoại tại Hà Nội đã “tiếp nối thành công cánh cửa mà Nairobi đã mở ra”, đồng thời cam kết Trung tâm di sản thế giới sẽ tổng hợp toàn bộ kết quả thảo luận để báo cáo lên Ủy ban di sản thế giới tại kỳ họp sắp tới ở Istanbul.

Điều này sẽ tạo cơ sở chính thức giúp Ủy ban và các cơ quan tư vấn hoàn thiện phương pháp đánh giá, đưa các nguyên tắc về tính xác thực đa dạng và bao hàm vào thực tiễn quản lý di sản trên toàn cầu.