Áp lực từ biến động năng lượng toàn cầu và yêu cầu điều hành cấp bách
Trong tờ trình dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về điều chỉnh mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu, Bộ Tài chính cho biết, tình hình thế giới thời gian gần đây diễn biến phức tạp, đặc biệt là xung đột quân sự tại Trung Đông đã khiến thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, giá dầu mỏ và khí đốt tăng cao, nguồn cung xăng dầu tiềm ẩn nguy cơ gián đoạn. Những yếu tố này đã tác động trực tiếp đến thị trường xăng dầu trong nước, làm gia tăng áp lực lên công tác điều hành giá và kiểm soát lạm phát.
Báo cáo của Bộ Công Thương cho thấy, từ đầu tháng 3/2026, căng thẳng giữa Mỹ-Israel và Iran tiếp tục leo thang. Dù Iran tuyên bố không đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển dầu mỏ của thế giới nhưng cảnh báo sẽ nhắm mục tiêu vào tàu của Mỹ và Israel nếu đi qua khu vực này, làm gia tăng đáng kể rủi ro địa chính trị đối với chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đã triển khai các biện pháp ứng phó như tạm dừng xuất khẩu xăng, dầu diesel; giảm công suất hoặc tạm dừng hoạt động tại các nhà máy lọc dầu; dừng ký kết hợp đồng mới hoặc đàm phán hủy các lô hàng đã được thỏa thuận. Một số quốc gia Trung Đông cũng thu hẹp hoạt động sản xuất dầu khí.
Cơ quan Thương mại và Phát triển của Liên hợp quốc (UNCTAD) cảnh báo việc gián đoạn eo biển Hormuz có thể khiến giá năng lượng và lương thực toàn cầu tăng mạnh, qua đó làm gia tăng chi phí sinh hoạt, đặc biệt đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
Ở trong nước, việc điều hành giá xăng dầu được thực hiện bám sát diễn biến thị trường thế giới theo tinh thần Nghị quyết số 36/NQ-CP ngày 6/3/2026 của Chính phủ. Tuy nhiên, chuỗi biến động giá trong tháng 3/2026 cho thấy áp lực tăng giá diễn ra liên tục và ở mức cao.
Cụ thể, tại kỳ điều hành ngày 7/3/2026, giá xăng RON95-III đã tăng 4.707 đồng/lít (tương đương 21,07%), trong khi dầu diesel tăng 7.202 đồng/lít (tương đương 31,26%) so với kỳ trước. Đến ngày 9/3/2026, giá dầu thô Brent và WTI đều vượt ngưỡng 108 USD/thùng, tiếp tục đẩy giá cơ sở xăng dầu trong nước lên cao.
Trước áp lực này, Chính phủ đã chỉ đạo sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu để hạn chế tốc độ tăng. Trong kỳ điều hành ngày 10/3/2026, mức chi Quỹ bình ổn được thực hiện ở mức cao, từ 4.000 đến 5.000 đồng/lít đối với các mặt hàng xăng dầu, nhằm hỗ trợ thị trường và giảm tác động lan tỏa đến sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân.
Tuy nhiên, diễn biến giá thế giới tiếp tục phức tạp, có thời điểm giảm nhưng sau đó lại tăng mạnh trở lại. Đến kỳ điều hành ngày 19/3/2026, giá xăng RON95-III đã lên khoảng 30.690 đồng/lít, dầu diesel lên khoảng 33.420 đồng/lít, cho thấy áp lực điều hành giá trong nước vẫn rất lớn.
Tuy đã sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu để hạn chế tốc độ tăng, song trước xu hướng giá thế giới tiếp tục ở mức cao, Bộ Tài chính cho rằng cần có thêm các giải pháp về chính sách tài khóa, trong đó có điều chỉnh thuế, nhằm góp phần hạ nhiệt giá trong nước.
Đáng chú ý, Kết luận số 14-KL/TW ngày 20/3/2026 của Bộ Chính trị đã yêu cầu xem xét sử dụng ngay các công cụ chính sách tài khóa như thuế, phí… để bảo đảm ổn định nguồn cung, giảm thiểu biến động tăng giá nhiên liệu trong nước, qua đó hạn chế tác động tiêu cực đến sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.
Giảm thuế trong khung cho phép, tạo dư địa ổn định kinh tế vĩ mô
Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đề xuất xây dựng Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu theo trình tự, thủ tục rút gọn nhằm rút ngắn thời gian ban hành và sớm đưa chính sách vào thực tiễn.
Theo dự thảo, mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng (trừ etanol) và nhiên liệu bay được đề xuất giảm xuống còn 1.000 đồng/lít; dầu diesel xuống còn 500 đồng/lít trong thời gian Nghị quyết có hiệu lực. Sau thời gian này, mức thuế sẽ quay trở lại áp dụng theo Nghị quyết số 109/2025/UBTVQH15 đến hết ngày 31/12/2026.
Theo Bộ Tài chính, thuế bảo vệ môi trường hiện chiếm khoảng 6,7% trong cơ cấu giá cơ sở xăng dầu. Việc điều chỉnh mức thuế trong khung cho phép thuộc thẩm quyền của Ủy ban Thường vụ Quốc hội là giải pháp khả thi, có thể triển khai nhanh, đồng thời bảo đảm phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành.
Với phương án giảm thuế như đề xuất, giá bán lẻ xăng có thể giảm tương ứng khoảng 1.080 đồng/lít (đã bao gồm thuế giá trị gia tăng), trong khi dầu diesel và nhiên liệu bay có thể giảm khoảng 540 đồng/lít. Tuy nhiên, Bộ Tài chính lưu ý mức giảm cụ thể còn phụ thuộc vào diễn biến giá xăng dầu thành phẩm trên thị trường thế giới.
Về tác động đối với kinh tế vĩ mô, theo tính toán của Cục Thống kê, việc điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường sẽ góp phần kiềm chế lạm phát. Cụ thể, CPI tháng 3/2026 có thể tăng khoảng 1,63 điểm phần trăm so với trước khi xảy ra xung đột Trung Đông; CPI quý I/2026 tăng khoảng 0,43 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước; CPI bình quân năm 2026 dự kiến tăng khoảng 1,35 điểm phần trăm. Mức tăng này thấp hơn so với kịch bản giữ nguyên thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu (khoảng 1,4 điểm phần trăm), qua đó góp phần giảm áp lực lạm phát.
Bên cạnh đó, việc giảm thuế dự kiến làm giảm thu ngân sách nhà nước khoảng 1.790 tỷ đồng mỗi tháng (đã bao gồm giảm thu thuế giá trị gia tăng). Tuy nhiên, theo Bộ Tài chính, tác động này có thể được bù đắp một phần từ nguồn thu dầu thô trong trường hợp giá thế giới tăng, đồng thời thông qua các giải pháp tăng cường quản lý thu, chống thất thu, chuyển giá, trốn thuế và tiết kiệm chi ngân sách.
Dự thảo Nghị quyết cũng đề xuất thời gian áp dụng từ khi ban hành đến hết ngày 30/6/2026 và cho phép Chính phủ chủ động điều chỉnh thời gian hiệu lực trong trường hợp cần thiết, nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành trước biến động nhanh của thị trường xăng dầu thế giới.
Theo Bộ Tài chính, việc điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường lần này vừa bảo đảm đúng thẩm quyền, phù hợp với khung pháp lý hiện hành, vừa là công cụ điều tiết linh hoạt, hiệu quả nhằm góp phần ổn định thị trường xăng dầu, hỗ trợ sản xuất, kinh doanh, giảm áp lực chi tiêu đối với người dân, đồng thời duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát trong năm 2026.
