Thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Nghị quyết đặt mục tiêu phát triển thị trường năng lượng theo hướng cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả, gắn với nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng. Đồng thời, triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp và mở rộng quyền lựa chọn nhà cung cấp, giúp khách hàng tiếp cận nguồn điện phù hợp nhu cầu.
Giải quyết nhiều mối lo hiện hữu
Nghị quyết 70 đánh giá, kể từ khi Nghị quyết 55 về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được chính thức thực hiện từ năm 2020, ngành năng lượng đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận như duy trì tăng trưởng, cơ bản đáp ứng nhu cầu phát triển, góp phần bảo đảm quốc phòng - an ninh và cải thiện đời sống người dân.
Tuy nhiên, vẫn còn hàng loạt hạn chế, vướng mắc như nhiều dự án nguồn điện chậm tiến độ, phụ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu năng lượng, hạ tầng truyền tải thiếu đồng bộ, tỷ lệ nội địa hóa thiết bị thấp. Thị trường năng lượng chưa vận hành theo cơ chế thị trường đầy đủ, chính sách giá còn bất cập, tình trạng bù chéo giá điện kéo dài. Nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn tăng trưởng cao vì thế luôn hiện hữu.
Bộ Công thương đánh giá, giai đoạn 2011-2020, việc phát triển điện lực thiếu đồng bộ đã gây khó khăn cho vận hành hệ thống, ảnh hưởng đến an ninh cung cấp điện. Nhiều dự án nguồn chậm tiến độ, cơ cấu nguồn điện chưa phù hợp với phân bố phụ tải, hệ thống truyền tải không đáp ứng yêu cầu, dẫn đến mất cân bằng cung cầu ở cả ba miền.
Thực tế cho thấy tình trạng thiếu điện kéo dài nhiều năm qua bắt nguồn từ việc nguồn cung và hệ thống truyền tải không được triển khai đúng quy hoạch. Trách nhiệm chính thuộc về các tập đoàn nhà nước, trong đó Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) giữ vai trò chủ đạo và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) cũng có phần liên đới.
Việc nhiều dự án trọng điểm chậm tiến độ đã được chỉ rõ nguyên nhân và quy trách nhiệm sau quá trình thực hiện Quy hoạch điện VII và VII điều chỉnh. Điều đáng lo ngại là phần lớn dự án chậm đều thuộc điện than và điện khí, những nguồn chạy nền, giữ vai trò then chốt trong bảo đảm an toàn cung ứng điện quốc gia.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 70 đặt mục tiêu đến năm 2030 bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia, cung cấp đầy đủ, ổn định, chất lượng cao, đồng thời giảm phát thải, gắn với phát triển bền vững. Theo các chỉ tiêu, tổng cung năng lượng sơ cấp phải đạt 150 - 170 triệu TOE; tổng công suất điện đạt 183 - 236 GW, sản lượng điện 560 - 624 tỷ kWh; năng lượng tái tạo chiếm 25 - 30% tổng cung. Đến năm 2045, ngành năng lượng Việt Nam hướng tới đồng bộ, hiện đại, minh bạch, kết nối khu vực và quốc tế.
Ngoài việc không còn giữ độc quyền sản xuất, EVN vẫn là người mua duy nhất trên thị trường bán buôn, nắm toàn quyền hệ thống truyền tải và khâu bán lẻ điện. Điện được phân phối tới người dân và doanh nghiệp thông qua các công ty điện lực trực thuộc EVN, khiến cơ chế hình thành giá điện hằng tháng còn thiếu minh bạch và thường gây băn khoăn cho khách hàng.
Do vậy, khi thị trường điện cạnh tranh được hoàn thiện, khâu bán lẻ sẽ được tách bạch, mở ra cơ hội để người dân và doanh nghiệp tự lựa chọn nhà cung cấp điện phù hợp thay vì chỉ mua từ EVN như hiện nay, đúng theo quy định của Luật Điện lực 2024.
Nghị quyết 70 cũng yêu cầu hoàn thiện hệ thống giao dịch điện, xây dựng hợp đồng mua bán điện (PPA) minh bạch, ổn định và dài hạn để bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư. Nhà nước khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng lưu trữ năng lượng như pin tích trữ, kho LNG, kho xăng dầu cả trên bờ và ngoài khơi, đồng thời cải tiến cơ chế giá truyền tải để thu hút vốn xã hội.
Rào cản lớn nhất vẫn nằm ở giá điện
Với những định hướng mang tính đột phá, Nghị quyết 70 đang thu hút sự chú ý lớn của dư luận và thắp lên kỳ vọng về một chương mới cho ngành điện Việt Nam. Ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội Điện gió và Điện mặt trời Bình Thuận cho biết, Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt 183 - 236 GW, gấp 2,5 - 3 lần so với 70 năm qua. Tuy nhiên, năm 2024 chỉ bổ sung 1.500 MW và năm 2025 kỳ vọng 5.000 - 7.000 MW, với tiến độ này khó hoàn thành mục tiêu, nguy cơ thiếu điện hiện hữu.
Ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này gồm: Chồng chéo pháp luật (ranh giới giữa đúng và sai rất mong manh, khiến nhà đầu tư lo ngại); chính sách thiếu ổn định (cơ chế FIT kết thúc, cơ chế mới chưa ban hành kịp thời hoặc chưa hoàn thiện, làm nản lòng nhà đầu tư) và giá điện chưa hợp lý (EVN lỗ lũy kế hàng chục nghìn tỷ đồng, trong khi nhiều nhà đầu tư cũng không có lãi).
Đại diện EVN cũng thừa nhận sức ép vốn và tài chính đang rất lớn và mong muốn có cơ chế giá minh bạch, linh hoạt, phản ánh đúng chi phí đầu vào, đồng thời sớm tháo gỡ các vướng mắc về truyền tải để hấp thụ nguồn năng lượng tái tạo.
Thực tế, nhiều dự án năng lượng tái tạo thời gian qua rơi vào tình trạng “đắp chiếu” vì không kịp hoàn thành trong khung giá FIT, hoặc vì lưới điện không theo kịp, dẫn đến thiệt hại lớn cho nhà đầu tư.
“Thách thức lớn nhất không phải năng lực hay kinh nghiệm của doanh nghiệp, mà là hiệu quả dự án trong bối cảnh chính sách còn bất cập”, ông Thịnh lý giải.
Không chỉ doanh nghiệp, các chuyên gia cũng nhiều lần lên tiếng về cơ chế giá điện, yếu tố sống còn để thu hút đầu tư. Ông Nguyễn Tiến Thỏa, nguyên Cục trưởng Quản lý giá (Bộ Tài chính) cho rằng, hiện nay giá điện tồn tại ba bất cập lớn.
Ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội Điện gió và Điện mặt trời Bình Thuận, đề xuất “mở cửa lưới điện” bằng cách tăng phí truyền tải, cho phép tư nhân tham gia đầu tư, quản lý BOT lưới điện như hạ tầng giao thông, đồng thời điều chỉnh giá điện linh hoạt theo chi phí đầu vào, kèm cơ chế trợ giá trực tiếp cho nhóm yếu thế. Ngành điện phải tiếp tục “đi trước một bước”, vừa bảo đảm nguồn cung ổn định, vừa đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng sạch, hướng tới Net Zero 2050.
Thứ nhất, giá điện chưa thực hiện đúng cơ chế thị trường, chưa tính đúng, tính đủ chi phí đầu vào. Nhiều năm qua, tình trạng “mua cao bán thấp” vẫn tồn tại, khiến EVN thua lỗ còn nhà đầu tư nản lòng.
Thứ hai, giá điện đang phải gánh quá nhiều mục tiêu cùng lúc: Hỗ trợ ngành điện tăng trưởng, thu hút đầu tư, nhưng đồng thời phải giữ ổn định vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm an sinh xã hội. “Các mục tiêu này không đồng thuận 100%, thậm chí xung đột, nên rất khó hài hòa trong một cơ chế giá duy nhất”, ông Thỏa nhấn mạnh.
Thứ ba, cơ chế bù chéo kéo dài quá lâu. Bù chéo giữa các hộ tiêu dùng, giữa sản xuất và sinh hoạt, giữa các vùng miền, dẫn đến giá điện không phản ánh đúng giá trị 1 kWh điện. “Điện trở thành một dạng giá bao cấp cho toàn xã hội, khiến khó thu hút đầu tư và không tạo áp lực cho việc tiết kiệm, đổi mới công nghệ trong sản xuất”, ông Thỏa phân tích.
Những bất cập này khiến thị trường điện khó minh bạch, thiếu sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Nếu không được xử lý triệt để, mục tiêu đến năm 2030 huy động khoảng 150 tỷ USD vốn đầu tư vào ngành điện sẽ khó khả thi.
Các chuyên gia và doanh nghiệp cũng bày tỏ sự đồng thuận, để đạt mục tiêu Nghị quyết 70, Nhà nước cần tạo cơ chế đủ mạnh thu hút vốn tư nhân và FDI. Giải pháp là đơn giản hóa pháp luật, cho phép doanh nghiệp chọn quy định phù hợp tại thời điểm đầu tư, thay vì bị ràng buộc bởi chồng chéo. Chính sách cũng cần ổn định, tạm kéo dài cơ chế FIT thêm 3 - 5 năm trong khi cơ chế đấu thầu chưa rõ ràng, thậm chí áp dụng mức FIT khác nhau theo vùng để phân bổ đầu tư hợp lý.
