Trong khi nhiều giống gạo ngon nổi tiếng thế giới chỉ trồng được một vụ mỗi năm, gạo ST25 của Việt Nam có thể canh tác quanh năm ở nhiều vùng địa lý khác nhau, liên tục cho ra những lứa gạo mới thơm ngon. Theo Anh hùng Lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua, đây là lợi thế đặc biệt giúp ST25 duy trì chất lượng và 9 lần dự thi đều góp mặt trong top 3 gạo ngon nhất thế giới.
Tại cuộc thi Gạo ngon nhất thế giới năm 2026 diễn ra ở Manila, Philippines, gạo ST25 nhãn hiệu Gạo Ông Cua tiếp tục giành giải nhì. Đây cũng là lần thứ 9 ST25 tham dự cuộc thi và cả 9 lần đều được vinh danh trong tốp 3, trong đó có 3 lần giành giải Nhất vào các năm 2019, 2023 và 2025.
Điều gì giúp một giống gạo Việt Nam duy trì sức cạnh tranh bền bỉ trước những đối thủ nổi tiếng thế giới? Theo kỹ sư Hồ Quang Cua, bên cạnh chất lượng giống, ST25 còn sở hữu lợi thế đặc biệt về điều kiện canh tác và khả năng cung ứng gạo mới quanh năm. Tuy nhiên, ông cũng trăn trở khi những giải thưởng quốc tế chưa được chuyển hóa thành giá trị thương mại tương xứng, trong khi gạo cao cấp của Việt Nam vẫn đang được quản lý, kinh doanh như những loại gạo trắng thông thường.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, Anh hùng Lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua chia sẻ về bí quyết giúp ST25 giữ vững vị trí trong nhóm gạo ngon nhất thế giới, cũng như những điều cần thay đổi để hạt gạo Việt Nam không chỉ nổi tiếng về chất lượng mà còn mang lại giá trị kinh tế cao hơn cho người nông dân và doanh nghiệp.
Lợi thế đặc biệt giúp gạo ST25 duy trì vị thế quốc tế
Phóng viên: Thưa ông, sau 3 lần được vinh danh là Gạo ngon nhất thế giới, năm nay gạo ST25 tiếp tục giành giải Á quân tại cuộc thi tổ chức ở Manila, Philippines. Ông đón nhận kết quả này với tâm trạng như thế nào? Điều gì khiến ông tâm đắc nhất về hành trình của ST25 tại cuộc thi năm nay khi gạo Việt Nam vẫn giữ được vị trí top 3?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Qua 9 lần tham dự cuộc thi, chúng tôi đều lọt vào top 3 và được mời lên sân khấu vinh danh. Điều đó cho thấy chất lượng gạo ST25 luôn được duy trì ổn định.
Đây cũng là thành quả của quá trình quảng bá bền bỉ, góp phần đưa hình ảnh và thương hiệu hạt gạo Việt Nam đến với thị trường gạo thế giới.
Phóng viên: Qua nhiều lần tham dự cuộc thi Gạo ngon nhất thế giới, ông nhận thấy chất lượng và mức độ cạnh tranh giữa các giống gạo hàng đầu thế giới đã thay đổi ra sao? Kết quả năm nay gợi mở điều gì đối với việc tiếp tục hoàn thiện và nâng cao chất lượng gạo ST25?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Qua 17 lần tổ chức cuộc thi Gạo ngon nhất thế giới, có lẽ các quốc gia đã tung hết bảo bối ra đấu trường, tạo thành một cuộc so kè rất lý thú. Mỗi loại gạo đoạt giải đều có những đặc tính riêng, phù hợp với từng thị trường. Có thể xếp hạng theo giá cả như sau: Nhóm thứ nhất là những loại gạo có giá trên 1.000 USD/tấn, gồm gạo của Thái Lan, Việt Nam và Ấn Độ. Nhóm thứ hai là những loại gạo từng đoạt giải nhất nhưng giá thị trường chỉ khoảng 700-800 USD/tấn, gồm gạo của Mỹ, Myanmar và Campuchia.
Trong số này, gạo Việt Nam tuy có giá cao nhưng chưa biến giải thưởng thành lợi nhuận trên thương mại quốc tế.
Theo tôi, công việc hiện nay “không phải là nằm ở việc ‘hoàn thiện’ và nâng cao chất lượng gạo ST25” mà là ở công việc quản lý vĩ mô của Nhà nước trong xây dựng thương hiệu gạo quốc gia và quy định về quản lý chất lượng.
Phần còn lại là của các doanh nghiệp có xem đây là một sản phẩm cao cấp cần được trau chuốt của doanh nghiệp mình hay không hoặc là kinh doanh như một món “hàng chợ”. Khi mua gạo ST25 tại một nhà máy xay xát, người mua có thể chỉ chấp nhận mức giá khoảng 700 USD/tấn đối với gạo bán xô. Nhà nhập khẩu thường trả giá thấp để bù trừ khoản rủi ro về chất lượng (chẳng hạn độ thuần kém, quy trình sản xuất thâm canh, sấy lúa không kịp thời….).
Phóng viên: Một giống gạo có thể đạt giải cao tại một cuộc thi, nhưng duy trì chất lượng ổn định qua nhiều năm là thách thức không nhỏ. Theo ông, đâu là yếu tố cốt lõi giúp ST25 liên tục được đánh giá cao trên đấu trường quốc tế?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Dĩ nhiên, chúng tôi không lấy gạo ngang để mang đi dự thi.
Ở các quốc gia khác, mẫu gạo dự thi thường được Hiệp hội lương thực lựa chọn từ nhiều mẫu do doanh nghiệp gửi đến. Còn chúng tôi tự tham gia cuộc thi nên phải chủ động chăm chút, lựa chọn mẫu gạo của mình.
Trên thị trường, việc sử dụng lúa thương phẩm để làm lúa giống là chuyện khá phổ biến. Tuy giá mua có thể rẻ hơn đôi chút nhưng rủi ro về khâu bán sản phẩm lúc nào cũng có. Do không thể kiểm soát hoàn toàn đầu vào của nông dân, Chính phủ Thái Lan lựa chọn kiểm soát chất lượng đầu ra. Những mẫu gạo đạt độ thuần trên 92% là yếu tố “cần” để được đóng logo thương hiệu quốc gia. Nhờ vậy, mỗi năm Thái Lan bán được khoảng 1,5 triệu tấn gạo với mức giá hiện tại khoảng 1.150 USD/tấn.
Phóng viên: Trong điều kiện biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và những thay đổi về môi trường canh tác tại Đồng bằng sông Cửu Long, việc duy trì những đặc tính nổi bật của giống lúa ST25 đang đặt ra những thách thức gì? Ông và cộng sự đã có những giải pháp nào để bảo đảm chất lượng hạt gạo?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Phẩm chất gạo ST25 là không suy xuyển sau 10 năm. Vấn đề hiện nay nằm ở công tác quản lý nhà nước và ý thức của doanh nghiệp.
Về quản lý nhà nước, cần xử lý gian thương làm giống giả, xử lý những doanh nghiệp lấy giống SG25 nhưng thay tên, đổi họ để chiếm đoạt tài sản sở hữu trí tuệ của người khác, thu lợi bất chính cho mình mà không đủ năng lực và kỹ thuật để duy trì chất lượng giống.
Bên cạnh đó, Nhà nước cần xây dựng thương hiệu gạo quốc gia dựa trên những chuẩn mực chất lượng cao, từ đó tạo ra giá trị thị trường tương xứng, để thúc đẩy nông dân và doanh nghiệp cố gắng sản xuất và chế biến chỉn chu hơn.
Phóng viên: Từ khi ST25 lần đầu giành giải Gạo ngon nhất thế giới năm 2019 đến nay, ông và nhóm nghiên cứu đã tiếp tục cải tiến giống lúa, quy trình canh tác và kiểm soát chất lượng như thế nào? Đâu là những thay đổi quan trọng nhất giúp ST25 duy trì sức cạnh tranh?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Theo tôi, duy trì sức cạnh tranh ở mức cao nhất chính là giữ vững vị trí trong top 3 loại gạo ngon nhất thế giới.
Để thực hiện được điều đó, cần có sự tham gia của lực lượng nghiên cứu khoa học và các cơ quan khuyến nông tại từng địa phương, nhằm duy trì, phát huy chất lượng giống và tổ chức sản xuất hiệu quả.
Không thể đối xử với gạo cao cấp như gạo trắng thông thường
Phóng viên: ST25 đã nhiều lần được vinh danh trên trường quốc tế, góp phần thay đổi cách nhìn về chất lượng gạo Việt Nam. Tuy nhiên, theo ông, từ việc có một giống gạo ngon nhất thế giới đến xây dựng được thương hiệu gạo Việt Nam có giá trị cao và chỗ đứng bền vững trên thị trường quốc tế, chúng ta còn phải vượt qua những rào cản nào?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Rào cản lớn nhất hiện nay là chúng ta đang ứng xử với một loại gạo cao cấp, quý hiếm trên thị trường thế giới như đối với gạo trắng thông thường. Tất cả tiêu chí cho gạo trắng đều có chung cho cả 2 loại. Tiêu chí “tồn tại hay không tồn tại” là độ thuần của hạt gạo thì chưa nói đến. Chọn giống nào cũng chưa nói đến. Chúng ta không nhất thiết phải tập trung xây dựng thương hiệu quốc gia cho những loại gạo phổ thông có giá khoảng 400 USD/tấn. Thay vào đó, cần lựa chọn những loại gạo có giá trị cao, có khả năng bán với mức giá trên 1.000 USD/tấn như gạo của Thái Lan và Ấn Độ mới tạo được giá trị gia tăng cho từng thành phần tham gia chuỗi giá trị.
Rào cản lớn nhất mà chúng ta đã vượt qua là chúng tôi được Ban tổ chức Hội nghị Lúa gạo quốc tế mời trình bày vào năm 2024 về nội dung: Gạo thơm ST25 luôn luôn tươi mới nhờ có thể trồng quanh năm tại nhiều vùng địa lý khác nhau mà vẫn đạt năng suất cao. Đây là điều mà 4 quốc gia khác có gạo đoạt giải nhưng không làm được bởi vì những giống đạt giải của họ chỉ được trồng một vụ trong năm. Gạo có thể giữ được độ thơm ngon trong khoảng 3-5 tháng đầu, nhưng sau đó hương thơm giảm dần, cơm cũng trở nên khô hơn.
Ưu thế tuyệt đối này của gạo ST25 nếu không phát huy được sẽ là một điều vô cùng đáng tiếc.
Phóng viên: Cùng với việc nâng cao chất lượng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và thương hiệu cũng là vấn đề quan trọng đối với ST25. Từ những trải nghiệm của mình, ông có kiến nghị gì để các giống lúa chất lượng cao do Việt Nam nghiên cứu, chọn tạo được bảo vệ và phát triển thành những thương hiệu quốc tế thực sự?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Gạo trắng Việt Nam thực tế đã có thương hiệu chung trên thị trường quốc tế từ nhiều năm nay. Đó là nhóm gạo mà trong nước thường gọi là gạo chất lượng cao, còn các nước nhập khẩu gọi là gạo mềm cơm (soft texture rice), như các giống DT8, OM1, OM5451.
Những năm trước, các thị trường nhập khẩu rất coi trọng nhóm gạo này, có thời điểm giá bán còn cao hơn gạo trắng thông thường của Thái Lan. Nhưng trong 2 năm gần đây, với chính sách giảm lệ thuộc nhập khẩu, họ đã bảo hộ mậu dịch nên giá xuống thấp. Đó là thương hiệu chung gạo mềm cơm (khi đó các nước khác chưa có).
Theo tôi, việc xây dựng thương hiệu phải mang lại lợi ích thực chất, thể hiện qua giá bán, lòng tin của khách hàng và uy tín của sản phẩm trên thị trường. Không nên xây dựng thương hiệu theo hướng quá phổ biến, dàn trải, làm loãng giá trị của những sản phẩm thực sự có chất lượng cao.
Mấy năm trước, trong một cuộc thi tổ chức trong nước, một loại gạo có giá trị xuất khẩu chỉ bằng một nửa gạo ST25 vẫn đoạt giải nhất nhưng khi ra thi quốc tế thì im hơi lặng tiếng. Từ thực tế đó, chúng tôi quyết định không tiếp tục tham dự các cuộc thi trong nước.
Tiếp tục nghiên cứu những giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu
Phóng viên: Sau những thành công của ST25, ông có đang ấp ủ nghiên cứu những giống lúa mới với chất lượng cao hơn, thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và đáp ứng các xu hướng tiêu dùng mới trên thế giới? Theo ông, đâu sẽ là hướng đi quan trọng của công tác chọn tạo giống lúa Việt Nam trong thời gian tới?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Để đáp ứng những xu hướng tiêu dùng mới, nhóm nghiên cứu của chúng tôi đã và đang tích cực chọn tạo các giống gạo có đặc tính giảm đường và bước đầu thành công với 2 giống.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đã chọn tạo được giống lúa thơm cao cấp có thời gian sinh trưởng ngắn hơn, nhằm chủ động chuẩn bị nguồn giống thích ứng với những tác động của biến đổi khí hậu trong tương lai.
Phóng viên: Ông đã dành nhiều thập kỷ gắn bó với cây lúa và hành trình nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam. Nhìn lại chặng đường ấy, điều gì khiến ông tự hào nhất và ông mong muốn gửi gắm điều gì tới thế hệ kỹ sư nông nghiệp, nhà khoa học trẻ đang tiếp nối hành trình đưa nông sản Việt Nam vươn ra thế giới?
Kỹ sư Hồ Quang Cua: Điều khiến tôi tâm đắc nhất chính là sự đón nhận của người tiêu dùng đối với sản phẩm và giá trị lợi nhuận gia tăng mà giống lúa ST25 mang lại cho hàng trăm nghìn nông dân.
Hiện nay, các bạn trẻ ít lựa chọn theo học ngành nông nghiệp. Có lẽ một phần nguyên nhân là ngành này vẫn còn những hạn chế, chậm đổi mới trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ.
Thế hệ chúng tôi đã phải dành rất nhiều thời gian, công sức mới có thể đạt được một kết quả nghiên cứu.
Tôi mong các bạn trẻ hãy mạnh dạn lựa chọn ngành nông nghiệp. Trong tương lai, đây sẽ là lĩnh vực có cơ hội tăng tốc phát triển, với nhiều khám phá và thành tựu mới nhờ sự hỗ trợ của khoa học, công nghệ.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Anh hùng lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua!
