Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm, tăng cường giám sát của Quốc hội và triển khai các mô hình thí điểm tại các địa phương cho thấy quyết tâm siết chặt quản lý, hướng tới một hệ thống kiểm soát minh bạch, hiện đại và hiệu quả hơn.
Quản lý theo chuỗi
Quý I/2026, vấn đề an toàn thực phẩm liên tục được đặt lên bàn nghị sự. Không chỉ là các vụ việc lẻ tẻ, mà là những cảnh báo mang tính hệ thống: Từ nguy cơ dịch bệnh trong chăn nuôi, thực phẩm không rõ nguồn gốc lưu thông trên thị trường, đến những bất cập trong kiểm soát bếp ăn tập thể.
Theo Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến, thực trạng chăn nuôi nhỏ lẻ vẫn chiếm hơn 50% đã khiến việc kiểm soát an toàn sinh học và dịch bệnh gặp nhiều khó khăn. Ông thẳng thắn chỉ ra: Việc “lơ là, chủ quan” trong một thời gian dài, cùng với hệ thống thú y cơ sở chưa được quan tâm đúng mức, đã tạo ra những khoảng trống lớn trong kiểm soát dịch bệnh.
Hệ quả không chỉ dừng lại ở sản xuất. Khi khâu đầu vào thiếu kiểm soát, thịt lợn bệnh hoàn toàn có thể “lọt” qua các khâu trung gian, đi vào chợ, siêu thị, thậm chí cả bếp ăn tập thể - nơi phục vụ hàng nghìn suất ăn mỗi ngày. Đây chính là lý do khiến câu chuyện an toàn thực phẩm không còn là “cảnh báo”, mà đã trở thành vấn đề cần hành động ngay, với cách tiếp cận quyết liệt và đồng bộ hơn.
Trước những thách thức đó, các cơ quan quản lý thống nhất quan điểm: Phải chuyển từ quản lý từng khâu sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị. Theo ông Tăng Anh Vinh, đại diện Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), quản lý theo chuỗi không chỉ là tổ chức sản xuất mà quan trọng hơn là xây dựng hệ thống dữ liệu xuyên suốt. Mỗi sản phẩm phải được “gắn” đầy đủ thông tin từ cơ sở chăn nuôi, quá trình vận chuyển đến giết mổ và phân phối. Khi có sự cố, có thể truy xuất ngược để xác định chính xác nguồn gốc và trách nhiệm.
Một thí dụ cụ thể cho mô hình này là HTX Hoàng Long (xã Dân Hòa, TP Hà Nội). Tại đây, toàn bộ quy trình sản xuất thịt lợn được kiểm soát chặt chẽ từ khâu chọn giống, thức ăn đến giết mổ. Đáng chú ý, mỗi lô sản phẩm đều có “nhật ký điện tử”, không thể chỉnh sửa, giúp minh bạch hóa toàn bộ chuỗi.
Không phụ thuộc vào nguồn giống bên ngoài, HTX chủ động nhân giống, kiểm soát dịch bệnh ngay từ đầu. Thức ăn chăn nuôi cũng được quản lý nghiêm ngặt, hạn chế thấp nhất việc sử dụng kháng sinh. Sau giết mổ, sản phẩm được đóng gói, dán tem truy xuất nguồn gốc thông minh, phân phối theo từng kênh cụ thể.
Là người thường xuyên mua thực phẩm tại cửa hàng của HTX Hoàng Long, chị Trần Thu Trang (phường Hà Đông, TP Hà Nội) chia sẻ: “Điều khiến tôi tin tưởng là mỗi sản phẩm đều có thông tin rõ ràng, quét mã là biết được nguồn gốc. Tôi là người tiêu dùng, chỉ cần minh bạch như vậy là đã khác hẳn so với trước”.
Mô hình này cho thấy, khi kiểm soát được “mắt xích đầu tiên”, toàn bộ chuỗi phía sau có thể được “khóa chặt”, điều mà cách quản lý phân tán trước đây chưa làm được. Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tập trung các nguồn lực để hoàn thiện cơ sở dữ liệu quản lý theo chuỗi, bảo đảm dữ liệu phản ánh đúng thực tế và được sử dụng hiệu quả trong vấn đề giám sát cảnh báo và truy xuất nguồn gốc động vật, sản phẩm thịt động vật, góp phần bảo đảm an toàn thực phẩm.
Cần nâng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm học đường
Thời gian gần đây, vấn đề quản lý an toàn thực phẩm học đường còn nhiều bất cập, để xảy ra nhiều vụ việc nghiêm trọng, gây bức xúc dư luận. Trước yêu cầu đó, Hà Nội đang tiên phong xây dựng một “chuẩn cao hơn chuẩn” cho bữa ăn học đường.
Mới đây, tại buổi khảo sát tổ chức bữa ăn bán trú, đoàn công tác đã trực tiếp kiểm tra tại Trường tiểu học Đoàn Khuê (phường Việt Hưng, TP Hà Nội). Phó Chủ tịch UBND thành phố Vũ Thu Hà đã yêu cầu rà soát toàn bộ quy trình vận hành, từ lựa chọn thực phẩm đến chế biến và kiểm soát chất lượng, coi đây là cơ sở để xây dựng bộ quy chuẩn chung. Mục tiêu rất cụ thể: Đến hết tháng 5/2026, thành phố phải ban hành bộ tiêu chuẩn mới, tiệm cận các quy chuẩn quốc tế về an toàn và dinh dưỡng.
Điểm đáng chú ý tại Trường tiểu học Đoàn Khuê là mô hình quản lý không chỉ dừng ở quy trình, mà còn được “gia cố” bằng công nghệ. Theo ghi nhận, bếp ăn được tổ chức theo nguyên tắc một chiều, tách biệt rõ ràng giữa thực phẩm sống và chín, hạn chế thấp nhất nguy cơ nhiễm chéo. Toàn bộ quá trình chế biến được giám sát bằng hệ thống camera, cho phép theo dõi liên tục. Đặc biệt, thực phẩm được gắn mã QR truy xuất nguồn gốc và dữ liệu này được công khai để phụ huynh có thể kiểm tra theo thời gian thực.
Chị Nguyễn Thị Hạnh, phụ huynh có con học bán trú tại đây cho biết, thời gian trước chị chỉ có thể theo dõi các thông tin qua thông báo của nhà trường. “Giờ có camera theo dõi bếp ăn, có mã QR truy xuất nguồn gốc thực phẩm, tôi có thể tự kiểm tra từng bữa ăn của con. Như vậy mới yên tâm”, chị nói.
Phó Chủ tịch UBND thành phố cũng nhấn mạnh: Chuyển đổi số trong quản lý an toàn thực phẩm không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Việc truy xuất phải chi tiết đến vùng trồng, hộ sản xuất, quy trình canh tác và thời điểm thu hoạch.
Một trong những điểm mới quan trọng của mô hình là việc đặt yếu tố minh bạch lên hàng đầu. Khi phụ huynh có thể theo dõi bếp ăn qua camera, kiểm tra nguồn gốc thực phẩm qua mã QR, họ không còn là người “nhận thông tin một chiều”, mà trở thành một chủ thể giám sát. Sự tham gia này tạo ra áp lực tích cực đối với nhà trường và đơn vị cung cấp, buộc họ phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình. Đồng thời, cơ quan quản lý cũng có thể chuyển từ kiểm tra thủ công sang giám sát dựa trên dữ liệu.
Bên cạnh đó, còn phải xây dựng kịch bản ứng phó với ngộ độc thực phẩm. Các lực lượng y tế, nhà trường và chính quyền địa phương phải có cơ chế phối hợp rõ ràng, sẵn sàng xử lý nhanh khi có tình huống phát sinh. Đồng thời, việc kiểm soát chặt các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao như rau củ, trái cây tồn dư hóa chất cũng được nhấn mạnh.
Không còn “vùng trống” trách nhiệm
Để nâng cao hiệu quả quản lý, Bộ Y tế đang hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cũng yêu cầu các địa phương tăng cường kiểm tra, hậu kiểm, xử lý nghiêm vi phạm; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, truy xuất nguồn gốc thực phẩm và chủ động phương án phòng ngừa ngộ độc.
“Cần xây dựng hệ thống thông tin liên thông để hỗ trợ cho công tác truy xuất nguồn gốc. Hiện nay, ngành nông nghiệp, ngành công thương và ngành y tế đang triển khai nhiệm vụ này trong việc quản lý các mặt hàng. Đã có các văn bản hướng dẫn truy xuất nguồn gốc. Dữ liệu được kết nối với Bộ Công an. Khi xảy ra vụ việc thì chúng ta có thể tìm được nguồn vi phạm”, Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh.
Đáng chú ý, dự thảo luật sửa đổi sẽ tăng mạnh chế tài xử lý. Theo Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, các vi phạm không chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà có thể bị cấm tham gia cung cấp thực phẩm, thậm chí xử lý hình sự. Bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ nhiệm Ủy ban, nhấn mạnh: Luật hiện hành đã tồn tại hơn 16 năm, nhiều quy định không còn phù hợp, bị lợi dụng để “lách luật”. Do đó, việc sửa đổi lần này nhằm tăng cường hậu kiểm, quản lý rủi ro và nâng cao tính răn đe.
Dự kiến, Luật An toàn vệ sinh thực phẩm (sửa đổi) sẽ được thông qua tại kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa XVI vào cuối năm nay. Các quy định mới sẽ tập trung vào quản lý một đầu mối, chú trọng hậu kiểm và tăng cường chế tài xử lý vi phạm.
Cùng với đó, một đợt giám sát chuyên đề quy mô lớn cũng đang được triển khai, tập trung vào các chuỗi cung ứng thực phẩm tại trường học, bệnh viện, khu công nghiệp, chợ đầu mối và siêu thị. Đây là lần giám sát đặc biệt vào các chuỗi cung ứng thực phẩm, khác với các đợt kiểm tra tổng quát trước đây.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng nhấn mạnh, trường học là một trong những địa điểm có nguy cơ cao về an toàn vệ sinh thực phẩm. Mặc dù pháp luật đã có quy định riêng cho bếp ăn trường học, thực tế vẫn tồn tại nhiều bất cập, đặc biệt là sự mơ hồ trong trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Điều này khiến việc xử lý vi phạm chỉ dừng ở mức phạt hành chính, chưa đủ sức răn đe.
Những thay đổi từ chính sách đến thực tiễn cho thấy quyết tâm siết chặt quản lý an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, điều người dân cần không chỉ là quy định, mà là khả năng kiểm chứng và giám sát thực chất. Chỉ khi hệ thống vận hành minh bạch và nhất quán, niềm tin xã hội mới có thể được củng cố bền vững.
