Sáng 20/4, thảo luận tại tổ về dự thảo Nghị quyết của của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hoá Việt Nam, các đại biểu Quốc hội đều thống nhất cao với việc ban hành Nghị quyết để kịp thời thể chế hóa và triển khai thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Cần tiêu chí rõ ràng về xã hội hóa trong lĩnh vực văn hóa
Nêu ý kiến thảo luận, đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) nhấn mạnh, việc ban hành Nghị quyết của Quốc hội là một bước đi rất cần thiết trong bối cảnh chúng ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn trở thành một nguồn lực nội sinh quan trọng của tăng trưởng.
Về Điều 2 quy định Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, theo đại biểu, đây là một sáng kiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương, và miễn hoặc giảm phí, lệ phí dịch vụ tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập thì hiệu quả lan tỏa sẽ chưa lớn.
Đại biểu đề nghị cần thiết kế ngày này trở thành một sự kiện văn hóa sáng tạo mang tính quốc gia, gắn với các hoạt động như là lễ hội văn hóa, tuần lễ công nghiệp sáng tạo, kích cầu du lịch và tiêu dùng văn hóa. Như vậy, ngày này không chỉ mang ý nghĩa tinh thần mà còn tạo ra giá trị kinh tế và xã hội rõ rệt.
Về cơ chế đầu tư và hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa, đại biểu đánh giá dự thảo đã mở ra nhiều cơ chế rất thông thoáng, đây là điểm tiến bộ nhưng cũng cần hết sức thận trọng. Văn hóa không giống các lĩnh vực thuần túy kinh tế. Nếu xã hội hóa thiếu kiểm soát có thể dẫn đến thương mại hóa quá mức, làm suy giảm giá trị văn hóa.
Từ phân tích trên, đại biểu đề nghị cần có tiêu chí rõ ràng để phân định lĩnh vực nào có thể xã hội hóa sâu, lĩnh vực nào nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, đặc biệt là các di sản và thiết chế văn hóa cốt lõi.
Liên quan các chính sách ưu đãi tài chính quy định tại dự thảo Nghị quyết, đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đồng tình với cơ chế miễn, giảm thuế nhằm thu hút đầu tư vào công nghiệp văn hóa, song cho rằng các chính sách mới chủ yếu tập trung vào ưu đãi đầu tư trong khi chưa gắn chặt với hiệu quả đầu tư.
“Để tránh dẫn đến tình trạng lợi dụng chính sách, cần bổ sung cơ chế hậu kiểm, gắn ưu đãi với các tiêu chí cụ thể như mức độ sáng tạo, tỷ lệ nội dung Việt, đóng góp cho xuất khẩu văn hóa, từ đó bảo đảm chính sách đi đúng mục tiêu”, đại biểu kiến nghị.
Đề xuất ưu đãi đủ mạnh cho R&D trong lĩnh vực văn hóa
Đóng góp ý kiến vào dự thảo Nghị quyết, về văn hóa số và công nghiệp văn hóa công nghệ cao, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) cho rằng dự thảo đã có nhiều tiến bộ khi tại Điều 10 đề cập đến hạ tầng số, cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa. Tuy nhiên, để thể chế hóa Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, cần “mạnh dạn” hơn nữa.
Cụ thể, tại Khoản 4 Điều 4 về ưu đãi thuế cho công nghệ cao trong văn hóa, đại biểu đề nghị bổ sung đối tượng nghiên cứu và phát triển (R&D), các công cụ tạo nội dung số dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR) và chuỗi khối (Blockchain) phục vụ bảo tồn và sáng tạo văn hóa. Theo đại biểu, nếu không có ưu đãi đủ mạnh cho R&D trong lĩnh vực văn hóa, Việt Nam sẽ chủ yếu dừng ở chỉ số di sản, khó tạo ra các sản phẩm văn hóa số mang thương hiệu quốc gia có sức cạnh tranh toàn cầu.
Về hội nhập quốc tế và thu hút chất xám toàn cầu, bên cạnh quy định miễn, giảm thuế thu nhập cá nhân cho chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, đại biểu đề nghị bổ sung chính sách “visa văn hóa” hoặc “thẻ sáng tạo”. Theo đó, cho phép chuyên gia, nghệ sĩ quốc tế, nhà quản lý di sản hàng đầu được cấp thị thực dài hạn, có thể đến 5 năm hoặc gia hạn nhiều lần khi tham gia các dự án công nghiệp văn hóa tại Việt Nam, nhằm thể chế hóa tinh thần hội nhập quốc tế theo Nghị quyết 59 của Bộ Chính trị.
Ngoài ra, tại Điều 9, Khoản 4 về hoàn trả chi phí cho đoàn phim nước ngoài, đại biểu đánh giá quy định là tích cực, song cần bổ sung cơ chế “một cửa liên ngành” trong cấp phép quay phim trong thời hạn 15 ngày, nhằm tránh vướng mắc thủ tục hành chính.
Nhấn mạnh quy định tại Điều 3 về chi cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách là rất đáng hoan nghênh, song đại biểu Tạ Đình Thi đề nghị bổ sung nguyên tắc “chi theo sản phẩm đầu ra”, gắn với các chỉ số đo lường như số lượng sản phẩm công nghiệp văn hóa xuất khẩu hoặc mức độ tương tác với di sản số hóa từ nước ngoài, phù hợp cơ chế khoán tại Điều 8.
Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả phù hợp với đặc thù văn hóa
Quan tâm đến quy định tại Điều 11 về Quỹ văn hóa, nghệ thuật, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng) tán thành với chủ trương thành lập quỹ hoạt động theo mô hình hợp tác công tư, là quỹ đầu tư mạo hiểm, cho rằng đây là một bước đi cần thiết trong bối cảnh chúng ta đang chuyển từ tư duy “bảo tồn - hỗ trợ” sang phát triển công nghiệp văn hóa, nơi sáng tạo phải được đặt trong môi trường có khả năng chấp nhận rủi ro.
Đại biểu dẫn thực tiễn cho thấy, nhiều sản phẩm văn hoá, từ điện ảnh, âm nhạc đến nội dung số đều mang tính thử nghiệm rất cao. Nếu chỉ dựa vào cơ chế cấp phát hoặc đầu tư an toàn, thì những ý tưởng đột phá sẽ khó có cơ hội hình thành. Vì vậy, việc thiết kế một quỹ có khả năng “chấp nhận rủi ro có kiểm soát” là hoàn toàn đúng hướng.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý khi giao Chính phủ quy định chi tiết cần làm rõ thế nào là “mạo hiểm” trong lĩnh vực văn hoá với các tiêu chí cụ thể, để tránh tình trạng hoặc là quỹ không dám mạo hiểm, lựa chọn các dự án an toàn; hoặc ngược lại, mạo hiểm một cách cảm tính, thiếu cơ sở đánh giá.
Đồng thời, quỹ mạo hiểm cũng phải có nguyên tắc vận hành khác với quỹ hỗ trợ truyền thống, trong đó cần có: cơ chế lựa chọn dự án cạnh tranh, minh bạch, trách nhiệm giải trình rõ ràng và đặc biệt là kỷ luật đầu tư, không dàn trải, không bình quân.
Đặc biệt, đại biểu cho rằng cần thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro với khu vực tư nhân. Nhà nước không nên là chủ thể duy nhất “chịu rủi ro”, mà cần có mô hình đồng đầu tư, qua đó vừa huy động nguồn lực xã hội, vừa tận dụng được kinh nghiệm thị trường trong lựa chọn dự án.
Ngoài ra, hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả cần được xây dựng phù hợp với đặc thù văn hóa. Hiệu quả không thể chỉ đo bằng lợi nhuận tài chính, mà cần tính đến các giá trị như: sức lan toả xã hội, đóng góp cho bản sắc văn hoá, hay năng lực cạnh tranh của công nghiệp văn hóa quốc gia.
“Khi Chính phủ được giao quy định chi tiết, cần đặc biệt chú trọng thiết kế thể chế vận hành của quỹ, bảo đảm vừa có tính linh hoạt để khuyến khích sáng tạo, vừa có cơ chế kiểm soát đủ chặt để tránh rủi ro chính sách. Nếu được thiết kế đúng, quỹ này không chỉ là công cụ tài chính, mà còn có thể trở thành “bệ đỡ” cho những ý tưởng văn hoá đột phá, góp phần nâng tầm sức mạnh mềm của quốc gia”, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhận định.
