Đề xuất tích hợp tri thức triết học vào chương trình giáo dục phổ thông

Hội thảo do Hội Triết học Việt Nam phối hợp Khoa Triết học, Trường đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức, quy tụ các nhà khoa học, giảng viên, nhà giáo và những người quan tâm đến lĩnh vực triết học, giáo dục.

Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn

Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Đức, Chủ tịch Hội Triết học Việt Nam, nhấn mạnh ý nghĩa của việc nghiên cứu, làm rõ vai trò, giá trị và tri thức triết học trong giáo dục phổ thông ở Việt Nam hiện nay.

Theo đó, hội thảo là diễn đàn khoa học để các nhà nghiên cứu triết học, chuyên gia giáo dục và đội ngũ giáo viên trao đổi, chia sẻ quan điểm, làm rõ nội hàm, sự cần thiết cũng như những hướng tiếp cận đối với vấn đề này, trong mối liên hệ với Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Văn Đức cho rằng, đây là hội thảo bước đầu đặt vấn đề, chưa hướng tới những kết luận về hiệu quả hay phương án triển khai, mà tập trung nhận diện các vấn đề lý luận, thực tiễn và gợi mở những hướng nghiên cứu tiếp theo. Đồng thời, ông bày tỏ mong muốn tăng cường sự phối hợp giữa giới nghiên cứu triết học và khoa học giáo dục, góp phần mở rộng trao đổi học thuật, hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục con người.

Trình bày báo cáo đề dẫn hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đăng Sinh, Phó Chủ tịch Hội Triết học Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu hình thành ở học sinh phương pháp tư duy, khả năng nhận thức, định hướng giá trị và ý thức hành động có trách nhiệm.

Báo cáo đề dẫn gợi mở bốn nhóm vấn đề trọng tâm: làm rõ cơ sở lý luận về vai trò của triết học trong giáo dục con người; nhận diện thực trạng thể hiện các giá trị, tri thức triết học trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018; luận giải sự cần thiết của giáo dục tư duy, tri thức triết học trước những tác động của trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và môi trường số; trao đổi kinh nghiệm, đề xuất định hướng và giải pháp triển khai phù hợp điều kiện giáo dục Việt Nam.

Một trong những nội dung trọng tâm của hội thảo là làm rõ cơ sở lý luận về vai trò của giá trị, tri thức và tư duy triết học trong giáo dục con người. Trên cơ sở vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh từ cách tiếp cận triết học và giáo dục học, các ý kiến tập trung xác định mục tiêu, nội dung giáo dục phù hợp với đặc điểm nhận thức và tâm lý của học sinh phổ thông.

Bên cạnh đó, hội thảo tập trung nhận diện thực trạng thể hiện tri thức và giá trị triết học trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, từ khâu thiết kế chương trình, xây dựng học liệu đến tổ chức dạy học, kiểm tra và đánh giá. Việc phân tích những kết quả đạt được, khoảng trống và khó khăn trong thực tiễn triển khai sẽ là cơ sở để xác định những nội dung cần bổ sung, điều chỉnh, bảo đảm tính khoa học và phù hợp với yêu cầu giáo dục hiện nay.

Các đại biểu cũng trao đổi về sự cần thiết của việc giáo dục giá trị, tư duy và tri thức triết học đối với quá trình phát triển tư duy độc lập, năng lực phản biện, tinh thần tôn trọng sự thật, khả năng tự chủ và ý thức trách nhiệm của học sinh. Đây là những năng lực, phẩm chất có ý nghĩa quan trọng trong mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

Song song việc trao đổi cơ sở lý luận, hội thảo chú trọng chia sẻ kinh nghiệm trong nước và quốc tế, đề xuất phương án tích hợp theo từng cấp học; đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng học liệu, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, nghiên cứu cơ chế và lộ trình thí điểm với các tiêu chí đánh giá cụ thể.

Định hướng tích hợp phù hợp với từng cấp học

Theo định hướng được đặt ra, việc tích hợp giá trị và tri thức triết học cần được triển khai phù hợp với đặc điểm nhận thức, tâm lý và khả năng tiếp nhận của học sinh ở từng cấp học, bảo đảm tính liên tục và phát triển từ thấp đến cao.

Ở cấp tiểu học, từ lớp 1 đến lớp 5, có thể nghiên cứu tích hợp phương pháp truy vấn và đối thoại triết học trong các môn, như: Đạo đức, Tiếng Việt và Hoạt động trải nghiệm.

Thông qua những câu chuyện, tranh ảnh và tình huống gần gũi về tình bạn, sự trung thực, công bằng, yêu thương và trách nhiệm, học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi, giải thích suy nghĩ, lắng nghe và tôn trọng những ý kiến khác biệt. Mục tiêu là từng bước nuôi dưỡng sự tò mò, khả năng suy xét và lòng thấu cảm thông qua các hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Đối với cấp trung học cơ sở, định hướng tích hợp tập trung vào một số nội dung như logic học cơ bản, phân tích khái niệm và suy xét đạo đức trong các môn, như: Giáo dục công dân, Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý, Khoa học tự nhiên.

Qua đó, học sinh từng bước hình thành khả năng phân biệt ý kiến với bằng chứng, nhận diện những lỗi lập luận, đánh giá độ tin cậy của thông tin và xem xét vấn đề từ nhiều góc độ. Những nội dung liên quan đến công bằng, bình đẳng, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm có thể được gắn với bài học và các tình huống thực tiễn, giúp học sinh nâng cao khả năng nhận thức, đánh giá và ứng xử.

Ở cấp trung học phổ thông, hội thảo đặt ra định hướng nghiên cứu xây dựng các chuyên đề về tri thức, tư duy và giá trị triết học, tích hợp trong những môn học phù hợp, trong đó có môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, kết hợp với các hoạt động giáo dục liên môn. Nội dung chú trọng cơ sở của tri thức, tư duy logic, năng lực phản biện, phán đoán, đạo đức và trách nhiệm công dân.

Những vấn đề này có thể được vận dụng vào các tình huống cụ thể như kiểm chứng thông tin, sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, bảo vệ quyền riêng tư, lựa chọn nghề nghiệp và giải quyết những xung đột về giá trị. Trên cơ sở nghiên cứu, tổ chức thí điểm và đánh giá kết quả, có thể xem xét phương án xây dựng chuyên đề hoặc môn học lựa chọn phù hợp với điều kiện thực tế.

Trong định hướng tích hợp, yêu cầu bảo đảm sự phát triển liên tục về năng lực tư duy của học sinh. Thí dụ, ở cấp tiểu học, trọng tâm là hình thành thói quen đặt câu hỏi và giải thích suy nghĩ, còn ở cấp trung học cơ sở, học sinh được rèn luyện khả năng phân tích, đánh giá. Đến cấp trung học phổ thông, hướng tới năng lực lập luận độc lập và đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm. Các vấn đề giáo dục được tiếp cận trở lại ở mức độ sâu hơn, tương ứng với sự trưởng thành về nhận thức của người học.

Bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện

Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn được đặt ra, hội thảo hướng tới xây dựng luận cứ khoa học để kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền quan tâm nghiên cứu việc tích hợp giá trị và tri thức triết học vào Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Để bảo đảm tính khả thi, các phương án tích hợp cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, địa chỉ tích hợp, thời lượng, điều kiện thực hiện và phương thức đánh giá. Quá trình triển khai cần bảo đảm tính thiết thực, tránh trùng lặp với những nội dung đã có trong chương trình, đồng thời cân đối với khối lượng học tập và khả năng tiếp nhận của học sinh.

Công tác bồi dưỡng giáo viên, phát triển học liệu và tăng cường phối hợp giữa các cơ sở đào tạo giáo viên với trường phổ thông được xác định là những điều kiện quan trọng. Việc tổ chức thí điểm cần có tiêu chí đánh giá cụ thể, tập trung vào sự tiến bộ của học sinh trong cách suy nghĩ, lập luận, đối thoại và vận dụng tri thức vào hành động thực tiễn.

Với tinh thần khoa học, dân chủ và trách nhiệm, hội thảo góp phần mở rộng trao đổi học thuật, bổ sung luận cứ cho việc nghiên cứu và đề xuất các phương án tích hợp giá trị, tri thức triết học vào giáo dục phổ thông. Qua đó, hướng tới mục tiêu xây dựng thế hệ học sinh có tư duy độc lập, biết tôn trọng sự thật, sống nhân văn và có trách nhiệm với cộng đồng.