Chìa khóa chiến lược trong công tác quản lý thuế
Trong bước phát triển tiếp theo của quá trình chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ, kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro, ngành Thuế đang từng bước nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để nâng cao năng lực phân tích, nhận diện sớm rủi ro và hỗ trợ người nộp thuế tuân thủ.
Cục Thuế cho biết, việc triển khai hóa đơn điện tử trên phạm vi toàn quốc trong thời gian qua đã tạo ra bước chuyển rất lớn trong công tác quản lý thuế. Mỗi ngày, cơ quan thuế tiếp nhận khối lượng lớn dữ liệu về hóa đơn, giao dịch và hoạt động sản xuất, kinh doanh của người nộp thuế.
Đây là nguồn dữ liệu quan trọng, tạo điều kiện để ngành Thuế chuyển mạnh từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu, quản lý theo rủi ro và quản lý tuân thủ.
Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi do chuyển đổi số mang lại, công tác quản lý hóa đơn cũng đứng trước những thách thức mới rất phức tạp khi các hành vi gian lận ngày càng đa dạng, có tổ chức và liên tục thay đổi để thích ứng với các biện pháp quản lý của cơ quan thuế.
Các rủi ro hiện nay không chỉ xuất hiện ở một doanh nghiệp hay một hóa đơn riêng lẻ mà có thể hình thành theo chuỗi, theo mạng lưới doanh nghiệp, theo dòng hàng hóa, dòng tiền. Đồng thời có sự liên kết giữa nhiều người nộp thuế, trải rộng trên nhiều địa bàn và nhiều lĩnh vực kinh tế khác nhau.
Trong bối cảnh đó, phương thức kiểm tra thủ công từng hóa đơn hoặc từng doanh nghiệp riêng lẻ không còn đáp ứng yêu cầu quản lý. Việc khai thác dữ liệu lớn kết hợp các công cụ phân tích hiện đại trở thành xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và sử dụng hiệu quả nguồn lực quản lý.
Để đáp ứng yêu cầu quản lý thuế trong bối cảnh mới, ngành Thuế đã xây dựng, vận hành nhiều công cụ phân tích dữ liệu tự động và hệ thống quản lý rủi ro. Các công cụ hiện hành hỗ trợ đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với hồ sơ khai thuế; phân tích việc sử dụng hóa đơn theo các chỉ số cảnh báo; đánh giá mức độ rủi ro của người nộp thuế và phân tích chuỗi giao dịch để nhận diện những mối quan hệ bất thường.
Nhiều chỉ tiêu cũng được đưa vào phân tích như doanh nghiệp lỗ kéo dài, doanh thu tăng đột biến, số thuế nộp thấp bất thường, tỷ suất lợi nhuận không tương xứng với quy mô hoạt động hoặc dấu hiệu kê khai thuế giá trị gia tăng chưa phù hợp.
Từ đó, kết quả khai thác dữ liệu và áp dụng các công cụ quản lý rủi ro hiện hành đã bước đầu cho thấy hiệu quả. Tính đến ngày 30/6/2026, hệ thống phân tích dữ liệu và quản lý rủi ro đã hỗ trợ theo dõi, cảnh báo việc sử dụng hóa đơn điện tử đối với hơn 135.000 người nộp thuế trên cả nước. Trong đó, khoảng 31.000 người nộp thuế đã chủ động điều chỉnh kê khai thuế giá trị gia tăng với tổng số thuế điều chỉnh hơn 5.000 tỷ đồng.
Qua phân tích dữ liệu, hệ thống cũng xác định hơn 126.000 người nộp thuế có mức độ rủi ro cao để cơ quan thuế tập trung nguồn lực kiểm tra, đồng thời chuyển hơn 400 hồ sơ có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng sang cơ quan điều tra xử lý theo quy định.
Cảnh báo đúng rủi ro, giảm tác động đến người nộp thuế tuân thủ tốt
Lãnh đạo Cục Thuế nhận định việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và dữ liệu lớn là cần thiết và mang lại nhiều lợi thế vượt trội nhưng đó chỉ là yếu tố hỗ trợ. Quan trọng nhất vẫn là xây dựng được một phương pháp quản lý rủi ro thống nhất và đồng bộ trong toàn ngành.
Đặc biệt, việc quản lý rủi ro phải bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu phòng, chống gian lận với việc tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh của người dân và doanh nghiệp tuân thủ đúng pháp luật. Đây cũng là yêu cầu quan trọng trong quá trình chuyển đổi của ngành thuế từ phương thức dựa nhiều vào kiểm tra, xử lý sau khi phát sinh sang quản lý chủ động, dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro của từng người nộp thuế.
Cũng theo Cục Thuế, các kết quả phân tích của AI chỉ là căn cứ phục vụ sàng lọc và đánh giá rủi ro, không phải là căn cứ để kết luận doanh nghiệp vi phạm. Việc xác định hành vi vi phạm vẫn phải dựa trên hồ sơ, chứng từ, kết quả xác minh, kiểm tra và các quy định của pháp luật.
Việc nghiên cứu ứng dụng AI hướng tới nâng cao khả năng lựa chọn đúng đối tượng, đúng giao dịch cần tập trung phân tích, kiểm tra, qua đó sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực quản lý và giảm tác động không cần thiết đối với những doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.
Để chủ động phòng ngừa rủi ro, Cục Thuế khuyến nghị người nộp thuế thường xuyên đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với hồ sơ khai thuế; kiểm tra thông tin đối tác; bảo đảm hóa đơn phản ánh đúng giao dịch thực tế; bảo mật tài khoản sử dụng hóa đơn điện tử và kịp thời điều chỉnh các sai sót phát sinh. Đây là những giải pháp quan trọng giúp hạn chế rủi ro và nâng cao mức độ tuân thủ trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế.
Cùng với hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, việc nghiên cứu, ứng dụng AI đang mở thêm khả năng khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu hóa đơn điện tử đã được hình thành trong những năm qua. Khi dữ liệu được kết nối và phân tích sâu hơn, cơ quan thuế có thêm công cụ để nhận diện sớm rủi ro, tập trung nguồn lực vào đúng đối tượng cần quản lý, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những người nộp thuế chấp hành tốt pháp luật.