Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA) đánh giá, thuốc lá lậu tác động trực tiếp đến nguồn thu ngân sách và hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất hợp pháp trong nước. Hoạt động buôn lậu thuốc lá đang diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp với phương thức xé lẻ nhằm “lách” xử lý hình sự và giao dịch có sự dịch chuyển mạnh mẽ sang môi trường số.
Mới đây, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia) tổ chức Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới.
Trước đó, vào đầu tháng 8, đoàn công tác do ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia làm Trưởng đoàn đã làm việc với Ban Chỉ đạo 389 các tỉnh An Giang, Đồng Tháp và Tây Ninh về công tác chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới.
Báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tại hội nghị cho thấy, trong giai đoạn 2014-2025, các lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện, bắt giữ và xử lý gần 79.500 vụ với hơn 59.000 đối tượng, thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu nhập lậu.
Theo lãnh đạo Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng, hiện nay các đối tượng đối phó lực lượng chức năng bằng cách xé lẻ hàng hóa xuống dưới 1.500 bao mỗi chuyến vận chuyển để “né” ngưỡng xử lý hình sự. Do vậy, chỉ có khoảng 30% số vụ do bộ đội biên phòng bắt giữ đủ khởi tố hình sự, còn lại 70% chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính, không đủ sức răn đe.
Trước đây, thuốc lá nhập lậu chủ yếu vận chuyển qua biên giới rồi thẩm lậu vào thị trường nội địa theo những tuyến, địa bàn khá rõ, thì nay hoạt động buôn bán chủ yếu thông qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, dịch vụ chuyển phát và các nền tảng số. Đối tượng sử dụng nhiều tài khoản, liên tục thay đổi thông tin, không có địa điểm giao dịch cố định, khiến việc truy xuất dữ liệu, xác định đầu mối và thu thập chứng cứ gặp rất nhiều khó khăn.
Lãnh đạo Hiệp hội VTA nhận định, theo thống kê sơ bộ, hiện nay, thuốc lá nhập lậu chiếm hơn 10% thị phần, thất thu khoảng 4-5.000 tỷ đồng tiền thuế mỗi năm. Tuy nhiên, từ đầu năm 2027, chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sẽ được điều chỉnh theo hướng tăng mạnh, ngoài thuế suất hiện hành còn áp dụng thêm thuế tuyệt đối 2.000 đồng/bao và tiếp tục tăng dần lên 10.000 đồng/bao vào năm 2031.
“Khi giá thuốc lá hợp pháp tăng cao, nếu kiểm soát công tác buôn lậu ở biên giới và nội địa không đủ mạnh, thuốc lá lậu giá rẻ sẽ có xu hướng tràn vào. Theo dự báo, đến năm 2031, số thu ngân sách bị thất thoát do thuốc lá nhập lậu có thể lên tới gần 20.000 tỷ đồng/năm”, ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội VTA nhấn mạnh.
Hiện nay, ngành thuốc lá đóng góp cho ngân sách gần 27.000 tỷ đồng mỗi năm, mỗi 1% thị phần thuốc lá nhập lậu được ngăn chặn không chỉ góp phần bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất hợp pháp mà còn trực tiếp gia tăng nguồn thu ngân sách.
Để nâng cao hiệu quả ngăn chặn hàng lậu, việc tháo gỡ các rào cản thực thi trên thực địa phải được xem là điều kiện tiên quyết trước khi ban hành những quy định thắt chặt mới tại điểm bán. Một nghịch lý trong thực tiễn là thị trường bất hợp pháp đang vận hành linh hoạt, ứng dụng công nghệ cao và liên tục thích ứng, trong khi nhân lực, phương tiện, thẩm quyền và dữ liệu của cơ quan quản lý chưa theo kịp.
Theo ông Trần Lê Minh, Phó Trưởng ban Thị trường (Hiệp hội VTA) cho biết, ngoài gây thất thu lớn cho ngân sách, hằng năm, tình trạng mua bán, giao dịch thuốc lá lậu còn gây thất thoát nguồn ngoại tệ khoảng 400 triệu USD. “Với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, theo dự thảo Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá 2026, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm và tại điểm bán sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày”, ông Minh chia sẻ.
Trước đó, trả lời phỏng vấn báo chí về mối quan hệ giữa chính sách quản lý và kiểm soát thị trường, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng nhận định: "Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời".
Theo đánh giá của các chuyên gia, chính sách quản lý đối với thị trường thuốc lá hợp pháp cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể thống nhất. Nếu áp dụng quy định cấm trưng bày tuyệt đối tại các cơ sở bán lẻ trong khi khâu kiểm soát hàng lậu còn nhiều bất cập, thì có thể vô tình tạo ra một khoảng tối quản lý. Việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp. Khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu.
Các chuyên gia cho rằng, với đặc điểm thị trường bán lẻ Việt Nam phân tán và phần lớn điểm bán có quy mô nhỏ, biện pháp hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng một lộ trình chuyển đổi hợp lý từ 18-24 tháng là điều kiện để chính sách được thực hiện đồng bộ, hạn chế xáo trộn thị trường và tránh tạo ra khoảng trống mà các kênh kinh doanh bất hợp pháp có thể lợi dụng. Trong giai đoạn chuyển đổi này, các lực lượng chức năng sẽ hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng.
Đặc biệt, nên có thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc, lựa chọn ba nhóm địa bàn khác nhau để dễ dàng so sánh. Nếu kết quả cho thấy cấm hoàn toàn mang lại lợi ích rõ ràng và có thể thực thi hiệu quả, đó sẽ là cơ sở bằng chứng vững chắc để nhân rộng. Ngược lại, nếu xuất hiện vấn đề, chính sách vẫn còn dư địa điều chỉnh trước khi tác động đến toàn bộ thị trường.
Việc hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá chỉ thực sự phát huy giá trị khi các giải pháp được xây dựng dựa trên kết quả thực nghiệm, tương xứng với năng lực thực thi và gắn liền với hiệu quả thu hẹp thị trường bất hợp pháp trên thực tế. Các chuyên gia cho rằng, để triển khai hiệu quả Chỉ thị số 25/CT-TTg, không nên đặt mục tiêu phòng, chống tác hại thuốc lá và chống buôn lậu thành hai mục tiêu tách biệt. Siết chặt để giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá là mục tiêu y tế công cộng; kiểm soát hàng lậu là điều kiện để các chính sách về thuế, cảnh báo sức khỏe, tiêu chuẩn sản phẩm và kiểm soát độ tuổi phát huy hiệu quả trên thực tế.
Chính vì vậy, hiệu quả của quy định quản lý chỉ được đo lường qua thực tiễn xảy ra sau khi quy định đi vào cuộc sống: người trẻ và cộng đồng có ít tiếp xúc với thuốc lá hơn hay không, thị trường hợp pháp có tuân thủ được hay không, lực lượng chức năng có kiểm soát tốt hơn hay không và các đường dây bất hợp pháp có thực sự bị thu hẹp hay không. Chính sách đạt được những yếu tố đó mới tạo ra hiệu quả bền vững cho sức khỏe cộng đồng, công tác quản lý thị trường và các khía cạnh kinh tế-xã hội khác.
