Cơ hội công bằng, không áp lực cho trẻ vào tiểu học

Khi việc học trước trở thành lựa chọn phổ biến, đó không còn là câu chuyện của từng gia đình, mà là dấu hiệu cho thấy áp lực dường như đã xuất hiện ngay từ vạch xuất phát.

Có một “thị trường tiền tiểu học”

Không khó để nhận ra một “thị trường tiền tiểu học” (dạy thêm cho các em nhỏ mầm non trước khi vào lớp 1) đang vận hành sôi động tại các đô thị lớn. Chỉ cần một thao tác tìm kiếm đơn giản, hàng chục nghìn kết quả hiện ra: Lớp “hành trang vào lớp 1” với luyện chữ, toán tư duy, tiếng Anh, bán trú, học kèm tại nhà, học trực tuyến… Các chương trình được thiết kế đa dạng, linh hoạt về thời gian, phân tầng về học phí, thậm chí được quảng bá như những “gói giải pháp” trọn vẹn cho giai đoạn chuyển tiếp của trẻ mầm non.

Đáng chú ý, sự vận hành của thị trường này không chỉ đến từ các trung tâm luyện chữ hay lớp học nhỏ lẻ, mà còn có sự tham gia ngày càng rõ nét của khối trường tư thục. Trong khoảng trống của một chương trình tiền tiểu học chính thức, nhiều cơ sở giáo dục đã chủ động thiết kế các mô hình “chuẩn bị vào lớp 1” với mức độ và triết lý khác nhau, từ những khóa học ngắn hạn giúp trẻ làm quen, hình thành nền nếp, đến các chương trình kéo dài nhiều tháng, vận hành gần như một “lớp 0” với nhịp học và kỷ luật tiệm cận bậc tiểu học. Khi đó, việc “làm quen” không còn dừng ở kỹ năng, mà dần dịch chuyển sang tiếp cận nội dung học tập.

Chị Nguyễn Thu Trang (phường Cầu Giấy, Hà Nội), phụ huynh có con thứ hai chuẩn bị vào lớp 1, chia sẻ: “Ở một góc độ nào đó, thị trường này không khác nhiều so với dịch vụ luyện thi ở các bậc học cao hơn. Chỉ có điều, cuộc đua đã được đẩy lùi về sớm hơn, ngay trước khi đứa trẻ chính thức bước vào bậc học phổ thông”.

Ở góc nhìn chuyên môn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị Lâm (Trường đại học Sư phạm Hà Nội) cho biết, phần lớn các chương trình “tiền tiểu học” trên thị trường hiện chưa nằm trong một khung chuẩn thống nhất. Giáo trình thường được tự biên soạn hoặc mua từ nhiều nguồn; nội dung dao động từ làm quen kỹ năng đến dạy trước chương trình lớp 1, trong khi chưa có cơ chế thẩm định, kiểm soát chất lượng mang tính hệ thống.

Phần lớn các chương trình “tiền tiểu học” trên thị trường hiện chưa nằm trong một khung chuẩn thống nhất. Giáo trình thường được tự biên soạn hoặc mua từ nhiều nguồn; nội dung dao động từ làm quen kỹ năng đến dạy trước chương trình lớp 1, trong khi chưa có cơ chế thẩm định, kiểm soát chất lượng mang tính hệ thống.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị Lâm (Trường đại học Sư phạm Hà Nội)

Sự đa dạng mô hình từ làm quen nhẹ nhàng đến học trước có hệ thống cho thấy ranh giới giữa “chuẩn bị” và “đi trước” ngày càng trở nên mờ nhạt. Khi nhu cầu của các bậc cha mẹ gia tăng, các chương trình cũng có xu hướng dịch chuyển về phía học thuật như một cách “bảo hiểm” cho điểm khởi đầu của trẻ.

Nhìn rộng ra, sự phát triển nhanh chóng của các lớp học này cho thấy đây không còn là hiện tượng đơn lẻ, mà đã trở thành một thị trường có tổ chức, vận hành theo quy luật quen thuộc: nơi nào có cầu, nơi đó có cung. Vậy nhu cầu ấy đến từ đâu?

Khi lựa chọn học đúng lại có nguy cơ bất lợi

Theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, sĩ số chuẩn của lớp 1 là 35 học sinh. Đây là điều kiện tối thiểu để giáo viên có thể theo sát từng em trong giai đoạn đầu - khi việc học chữ, học viết cần sự kèm cặp tỉ mỉ, cá thể hóa. Nhưng thực tế tại nhiều đô thị lớn cho thấy một bức tranh khác.

Theo số liệu của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, trung bình mỗi lớp tiểu học hiện có khoảng 44,5 học sinh. Tại 75/126 xã, phường, con số này vượt xa chuẩn quy định; không ít nơi cao hơn 1,5 lần, cá biệt từng ghi nhận có những lớp 1 có tới 64-66 em. Trong một lớp học đông như vậy, việc dạy học không thể diễn ra theo cách mà chương trình thiết kế.

“Chúng tôi không thể gọi được hết các con trong một tiết học nên chỉ có thể gọi luân phiên. Giờ này gọi nhóm này, giờ khác gọi nhóm khác”, cô giáo Bùi Thị Phương Hòa (Trường tiểu học An Hưng, phường Dương Nội) chia sẻ.

“Chúng tôi bố trí những học sinh tiếp thu chậm ngồi gần giáo viên để có thể hỗ trợ thường xuyên hơn; những em khá hơn thì ngồi cùng nhau để hỗ trợ nhau trong học tập”, cô giáo Nguyễn Thị Bích Phương (Trường tiểu học Xuân La, phường Xuân Đỉnh) cho biết thêm.

Những chia sẻ này là phản ánh một giới hạn có thật: Khi lớp học vượt quá quy mô, khả năng cá thể hóa gần như không còn. Giáo viên buộc phải tổ chức lại cách dạy. Đó là giải pháp hợp lý trong điều kiện thực tế, nhưng cũng khiến lớp học vận hành theo nhiều “nhịp” ngay từ những tuần đầu. Khoảng cách này hình thành rất sớm và có xu hướng bị kéo giãn khi giáo viên không thể theo sát từng em. Điều đáng nói là sự khác biệt này không bắt đầu từ năng lực bẩm sinh, mà từ việc ai đã được chuẩn bị trước.

Thực tế có nhiều phụ huynh không mong con “đi trước” mà muốn một khởi đầu nhẹ nhàng, đúng nhịp phát triển. Tuy nhiên, mong muốn đó khó giữ vững khi đặt trong toàn bộ hành trình phía sau: Các đánh giá định kỳ ở tiểu học, dù mang tính nhận xét, vẫn ảnh hưởng nhất định đến tâm lý và đặc biệt là cơ hội vào trường chất lượng cao ở cấp trung học cơ sở. Khi điểm khởi đầu gắn với cơ hội tương lai, lựa chọn “không chuẩn bị trước” trở nên mong manh. Vì thế nảy sinh một nghịch lý là phụ huynh muốn con học đúng nhịp, nhưng lại lo việc “chậm” sẽ trở thành bất lợi. Sự giằng co này đã mở rộng khoảng trống giữa thiết kế chương trình và thực tế lớp học, cũng là nơi thị trường “tiền tiểu học” phát triển.

Bởi vậy, các chương trình này thường đưa ra cùng một lời hứa là giúp trẻ “tự tin”, “đọc thông viết thạo”, “khởi đầu thuận lợi” trước khi vào lớp 1. Nhưng ở tầng sâu hơn, thứ được cung cấp không chỉ là kiến thức, mà là cảm giác an tâm rằng con sẽ không bị tụt lại ngay từ những tuần đầu.

Trả lại một khởi đầu công bằng

Nguyên tắc không dạy trước chương trình lớp 1 đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo quán triệt trong nhiều năm, gần nhất là Công văn số 4868/BGDĐT-GDMN năm 2024 với yêu cầu “tuyệt đối không dạy trước chương trình lớp 1 cho trẻ em 5 tuổi dưới mọi hình thức”.

Về định hướng, đây là một nguyên tắc đúng, phù hợp quy luật phát triển của trẻ. Tuy nhiên, khi đặt vào thực tế lớp học, những điều kiện để thực thi từ sĩ số, thời gian tương tác đến khả năng cá thể hóa lại chưa đủ để bảo đảm nguyên tắc đó được thực hiện một cách trọn vẹn.

Trong bối cảnh ấy, việc kêu gọi phụ huynh “không cho con học trước” khó tạo được sự đồng thuận. Tiến sĩ Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) thẳng thắn nhìn nhận: “Khi lớp học chưa đủ điều kiện để mọi học sinh có thể bắt đầu từ cùng một điểm, thì việc phụ huynh tìm cách chuẩn bị sớm cho con là phản ứng dễ hiểu. Vấn đề vì thế không nằm ở hành vi của phụ huynh, mà ở mức độ sẵn sàng của hệ thống”.

Khi lớp học chưa đủ điều kiện để mọi học sinh có thể bắt đầu từ cùng một điểm, thì việc phụ huynh tìm cách chuẩn bị sớm cho con là phản ứng dễ hiểu. Vấn đề vì thế không nằm ở hành vi của phụ huynh, mà ở mức độ sẵn sàng của hệ thống.

Tiến sĩ Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội)

Ở tầm chính sách, yêu cầu này không đứng riêng lẻ. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang thúc đẩy đồng thời nhiều giải pháp: Giảm tải áp lực học tập, chấn chỉnh dạy thêm-học thêm, đổi mới đánh giá, hướng tới một môi trường giáo dục lành mạnh, không đặt trẻ vào các cuộc đua sớm.

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cũng nhấn mạnh việc bảo đảm công bằng trong giáo dục. Vì thế, vấn đề không nằm ở việc cấm hay không cấm các lớp “tiền tiểu học”, mà ở chỗ làm sao để phụ huynh có thể yên tâm rằng hệ thống đủ sức bảo đảm mỗi đứa trẻ bắt đầu mà không bị bất lợi vì chưa học trước; khi đó, nhu cầu “chuẩn bị sớm” sẽ tự nhiên thu hẹp.

Và khi mọi đứa trẻ cùng đứng trên một vạch xuất phát công bằng, giáo dục sẽ mở ra như một cơ hội chung, chứ không phải là cuộc chạy đua ngay từ đầu.