Cách đây không lâu, những sai phạm trong tu bổ đình Chèm (phường Thụy Phương, quận Bắc Từ Liêm) đã gây xôn xao dư luận. Sau khi kiểm tra, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã kết luận việc tu bổ đã xảy ra ba sai phạm gồm: Chặt hạ cây đa ngoài cổng đình (trong dự án tu bổ không có nội dung này); một cổng phụ được xây bịt kín lại, chuyển cổng mới; tự ý gia cố móng lan-can.
Dự án tu bổ đình Chèm vốn được cấp phép và những sai phạm không lớn, trong đó, cây đa ngoài cổng đình là cây mới trồng, bộ rễ có ảnh hưởng đến các hạng mục di tích, song sự việc cho thấy những bất cập trong công tác quản lý di tích. Bởi đình Chèm là di tích nổi bật của Thủ đô, được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2017. Trong đó, riêng tòa đại bái có kích thước lớn, được trang trí công phu, có kiến trúc tiêu biểu cho kiến trúc đình làng vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Hà Nội không chỉ đứng đầu cả nước về số lượng di tích nói chung, mà còn “đầu bảng” về số di tích quốc gia đặc biệt. Thành phố hiện quản lý hơn 20 Di tích quốc gia đặc biệt. Bên cạnh những địa danh đã trở thành địa chỉ du lịch nổi bật như: Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu-Quốc Tử Giám, hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn…, Hà Nội còn có hàng loạt di tích quốc gia đặc biệt nằm rải rác ở các địa phương như: Chùa Tây Phương, đền Gióng, đền Sóc, đình Tây Đằng, đình Chèm, đình Tường Phiêu, đình So...
Tuy nhiên, việc quản lý những di tích này hiện còn không ít bất cập. Trước sự kiện xảy ra tại đình Chèm, Di tích quốc gia đặc biệt đền Gióng ở Phù Đổng (huyện Gia Lâm) cũng hai lần xảy ra sự cố, gồm việc Ban quản lý di tích tự ý đưa vào khuôn viên di tích một con ngựa đồng nặng hàng tấn, một bộ quần áo giáp sắt; một số cấu kiện gỗ mộc bị đem ra sơn phết. Theo phân cấp quản lý, thành phố chỉ trực tiếp quản lý 12 di tích, các di tích còn lại phân cấp cho các quận, huyện. Thực tế này đòi hỏi công tác quản lý phải thực hiện sát sao hơn trong trông nom, cũng như giám sát tu bổ.
Một vấn đề khác trong bảo tồn, phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt là vấn đề lập quy hoạch. Theo Nghị định 166/2018/NĐ-CP quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch, dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích lịch sử-văn hóa, danh lam thắng cảnh, việc lập quy hoạch là cơ sở để định hướng bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, trong đó có phương án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích của toàn khu vực quy hoạch; danh mục công trình cần bảo quản, tu bổ, phục hồi và mức độ bảo quản, tu bổ, phục hồi đối với từng công trình...
Quy hoạch cũng là cơ sở để phát huy giá trị di tích trong lĩnh vực du lịch; xác định chiều cao, mật độ xây dựng, định hướng kiến trúc trong không gian lập quy hoạch. Điều này là hết sức cần thiết với những di tích có diện tích trải rộng, có nhiều công trình dân sinh xen lẫn trong khu vực. Tuy nhiên, việc lập quy hoạch ở hầu hết Di tích quốc gia đặc biệt đều đang bị vướng ở mức độ khác nhau.
Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa-Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu cho biết: “Di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch năm 2019, nhưng hiện nay chưa lập được quy hoạch. Chúng tôi là đơn vị tự chủ kinh phí, nhưng việc lập quy hoạch lại vướng mắc ở Luật Quy hoạch, do yêu cầu của Luật là lấy kinh phí từ đầu tư công. Sau một thời gian dài khai thác, nhiều hạng mục của Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã xuống cấp”.
Tương tự là Di tích quốc gia đặc biệt chùa Tây Phương, việc lập quy hoạch cũng gặp nhiều vướng mắc về thủ tục, giấy tờ. Điều này dẫn đến không ít di tích quốc gia đặc biệt bị xuống cấp nhưng chậm triển khai tu bổ là khá phổ biến. Nghiêm trọng nhất là tại Di tích động Hoàng Xá (nằm trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt chùa Thầy và động Hoàng Xá).
Nơi đây có một tòa thủy đình nhiều lần xuất hiện trong những thước phim, những bức ảnh tiêu biểu cho văn hóa xứ Đoài, cho vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tòa thủy đình này luôn phải đóng cửa vì có nguy cơ bị sập nhiều năm nay mà chưa được tu bổ. Nhiều hạng mục của chùa Tây Phương (huyện Thạch Thất) cũng đang xuống cấp như cột kèo bị mối mọt, tượng gỗ bị bong tróc… Trong cuộc họp bàn về bảo vệ di tích mới đây, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Đỗ Đình Hồng nhấn mạnh: “Nếu cứ chờ xong quy hoạch làm cơ sở cho việc tu bổ, tôn tạo thì nhiều hạng mục di tích sẽ bị hư hại, thậm chí bị sập đổ.
Do đó, khi di tích xuống cấp, các đơn vị phụ trách trực tiếp phải khẩn trương báo cáo. Bởi việc cấp thiết là phải bảo vệ các yếu tố nguyên gốc. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội sẽ chịu trách nhiệm báo cáo, đề xuất với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho công tác này. Đối với các dự án tu bổ, tôn tạo đã được phê duyệt, cần ràng buộc trách nhiệm ngay cả với cơ quan giám sát, chứ không chỉ địa phương thực hiện”.
Để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc nói chung, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Chử Xuân Dũng yêu cầu Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp các sở, ngành liên quan và địa phương tham mưu tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc lập quy hoạch di tích quốc gia đặc biệt và các di tích trọng điểm trên địa bàn thành phố; ban hành hướng dẫn về việc lập hồ sơ, dự án, thực hiện việc trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định dự án, báo cáo kinh tế kỹ thuật đối với các di tích xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt; kết hợp tăng cường kiểm tra, giám sát các hoạt động tu bổ, kịp thời ngăn chặn hiện tượng tu bổ trái phép.
