Chuyên gia chỉ cách dinh dưỡng hợp lý cho người mắc bệnh mạn tính khi ăn Tết

Chế độ ăn giàu năng lượng, rượu bia và thói quen ít vận động trong dịp Tết khiến người mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gout… đối mặt với nguy cơ tăng cân nhanh và mất kiểm soát các chỉ số sức khỏe. Việc chủ động điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt trong những ngày Tết có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa biến chứng và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Theo các nghiên cứu, chỉ trong 7-10 ngày Tết, nếu năng lượng nạp vào vượt quá nhu cầu từ 300-500kcal mỗi ngày, người trưởng thành có thể tăng từ 1-2kg. Tăng cân trong thời gian ngắn làm gia tăng tình trạng kháng insulin, gây khó khăn cho việc kiểm soát đường máu, huyết áp và mỡ máu, do đó làm gia tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, đặc biệt ở người có bệnh lý nội tiết-chuyển hóa.

Nhiều người tăng cân nhanh dịp Tết

Tiến sĩ, Bác sĩ Trần Châu Quyên - Trưởng khoa Khám tư vấn dinh dưỡng người lớn, Viện Dinh dưỡng (Bộ Y tế) cho biết, nhiều người tăng cân nhanh chóng chỉ trong dịp Tết xuất phát từ sự kết hợp giữa văn hóa ăn uống, hàm lượng dinh dưỡng cao trong các món ăn truyền thống và sự thiếu hụt trong vận động thể chất.

Việc tăng cân nhanh chóng trong dịp Tết không chỉ diễn ra trong vài ngày nghỉ mà bắt đầu từ trước đó với các buổi tiệc tất niên gặp mặt cuối năm. Đặc biệt, phong tục truyền thống của người Việt khi đến thăm nhà nhau thường đi kèm với lời mời khách nán lại dùng bữa hoặc ăn thêm "một hai miếng" lấy lộc. Chính việc thưởng thức ăn mỗi thứ một tí từ nhiều nơi khiến năng lượng nạp vào cơ thể vượt quá mức kiểm soát, dẫn đến tình trạng tăng cân rất nhanh.

Theo chuyên gia dinh dưỡng, hàm lượng dinh dưỡng trong các món ăn truyền thống của người Việt thường chứa rất nhiều năng lượng.

Trung bình một chiếc bánh chưng/bánh tét với trọng lượng 750g đã chứa khoảng 2.472kcal. Chỉ cần ăn 1/8 chiếc bánh chưng (một góc bánh nhỏ), bạn đã nạp vào khoảng hơn 300kcal, tương đương với năng lượng của một bữa sáng nhẹ nhàng hoặc một bát cơm đầy với thịt và lạc.

Ngoài ra, ăn kèm với bánh chưng, thường còn có các món ăn khác như nem rán, giò hay thịt đông cũng chứa một lượng calo khá cao. Một chiếc nem rán (chả giò) cỡ vừa (30-40g) thường chứa khoảng 70-100kcal, trong khi 100g nem đã chiên chứa khoảng 150kcal; một miếng giò lụa (30-40g) chứa khoảng 80-100kcal hay một phần nhỏ thịt đông (1/6 bát) cũng chứa khoảng 100-150kcal.

Theo các chuyên gia, để tiêu thụ hết năng lượng có trong một miếng bánh chưng này, người nặng trung bình 60kg cần đạp xe 50 phút (tốc độ chậm) hoặc chạy bộ hơn 30 phút hoặc dành ra 1 giờ 40 phút sau bữa ăn để dọn dẹp.

Trong ngày Tết, đa số mọi người có xu hướng vận động nhẹ nhàng, thong dong. Việc đi bộ thong thả cả ngày đôi khi chỉ tiêu hao khoảng 100kcal, mức này thậm chí không bù đắp nổi năng lượng của một chiếc nem rán bạn đã ăn thêm.

Chính sự chủ quan khi ăn uống kết hợp với việc ít vận động cường độ cao trong những ngày nghỉ lễ là lý do khiến cân nặng và mỡ máu tăng cao.

Vì vậy, để kỳ nghỉ lễ bên gia đình và người thân có niềm vui trọn vẹn, chúng ta cùng bảo vệ sức khỏe bằng chế độ ăn hợp lý.

Với những bệnh nhân đái tháo đường

Trong những ngày Tết, đường máu có thể kiểm soát kém hơn do ăn không đúng giờ và không ổn định, không phù hợp với liều thuốc thường ngày. Do vậy, người mắc đái tháo đường cần duy trì một chế độ ăn điều độ, đúng giờ, bữa ăn không nên chênh lệch nhiều với lượng thức ăn hằng ngày, tránh ăn quá nhiều hoặc quá ít.

Người bệnh đái tháo đường vẫn có thể ăn bánh chưng/bánh tét nếu kiểm soát tốt số lượng và thời điểm ăn. Theo đó, mỗi lần chỉ nên ăn từ 1/8 đến 1/6 chiếc bánh, tùy kích cỡ, và không nên ăn quá một miếng trong ngày để bảo đảm đa dạng thực phẩm.

Bánh chưng/bánh tét nên được ăn trong bữa chính, không ăn vặt giữa các bữa và không ăn vào buổi tối muộn. Khi ăn bánh chưng, nên ăn kèm nhiều rau xanh để làm chậm quá trình tăng đường huyết. Cần tránh bánh chưng rán vì làm tăng lượng chất béo và năng lượng, gây khó kiểm soát đường huyết và cân nặng.

Trái cây cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết, song người bệnh đái tháo đường cần lựa chọn phù hợp. Nên ưu tiên các loại trái cây ít ngọt như bưởi, cam quýt (với lượng vừa phải), táo, lê, thanh long. Hạn chế các loại trái cây ngọt như mít, sầu riêng, xoài chín, nho khô. Trái cây nên ăn sau bữa chính 1–2 giờ, mỗi lần khoảng 100g, không ăn nhiều cùng lúc và không ép nước uống.

Đi chúc Tết, thường sẽ được mời chén trà, mứt, bánh, kẹo, socola, quả khô (nho, hồng khô), người tiểu đường cần hạn chế những loại thực phẩm này, vì chứa nhiều chất đường hấp thu nhanh. Nên hạn chế rượu vì rượu có thể gây hạ đường huyết trên bệnh nhân đang điều trị với thuốc hạ đường huyết.

Nhiều người bệnh chủ quan cho rằng chỉ ăn uống "thoải mái" vài ngày Tết rồi sẽ điều chỉnh sau. Bên cạnh đó là tình trạng bỏ thuốc, dùng thuốc không đều, ít vận động hoặc không theo dõi đường huyết thường xuyên. Những sai lầm này có thể khiến đường huyết mất kiểm soát kéo dài và làm tăng nguy cơ biến chứng.

Người bệnh cần chủ động lập kế hoạch ăn uống, ăn chậm, ăn có chọn lọc, duy trì vận động nhẹ nhàng như đi bộ 30–60 phút mỗi ngày tùy theo tình trạng sức khỏe, đồng thời theo dõi đường huyết thường xuyên hơn trong dịp Tết.

Với người mắc tăng huyết áp

Theo bác sĩ Trần Châu Quyên, điều đáng chú ý nhất trong chế độ ăn của người bệnh tăng huyết áp là chế độ ăn giảm muối. Có nhiều loại gia vị chứa muối như muối ăn, nước mắm, bột gia vị, hạt nêm, vì vậy nên giảm độ mặn khi nấu thức ăn, tránh sử dụng nhiều loại gia vị chứa muối, khi chấm món ăn cũng nên chấm nhẹ tay tránh cho món ăn trở nên quá mặn.

Dưa muối, hành muối là món ăn truyền thống, làm giảm độ ngán khi ăn nhiều món ăn giàu chất đạm, chất béo, tuy nhiên ở người tăng huyết áp nên hạn chế những món ăn này. Những món ăn chế biến sẵn như giò, chả, thịt hun khói, xúc xích cũng đều chứa sẵn muối, do vậy hạn chế chấm nước mắm khi ăn…

Nên tăng cường rau và quả chín trong mỗi bữa ăn. Rượu, bia cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến tim mạch và huyết áp. Do vậy, để bảo đảm sức khỏe, người bệnh tăng huyết áp cũng nên hạn chế những đồ uống có cồn.

Với những người rối loạn mỡ máu

Mâm cơm ngày Tết thường được chuẩn bị thịnh soạn, nhiều món cầu kỳ hơn ngày thường, với các món xào, chiên, rán, nướng sử dụng nhiều dầu mỡ, tạo hương vị hấp dẫn và bắt mắt. Tuy nhiên, chính sự phong phú, đậm đà ấy dễ khiến nhiều người ăn vượt quá nhu cầu, làm tăng đáng kể lượng chất béo nạp vào cơ thể.

Đáng lưu ý, dầu mỡ khi đun ở nhiệt độ cao, đặc biệt nếu được tái sử dụng nhiều lần, có thể bị biến đổi cấu trúc, hình thành các chất không có lợi cho sức khỏe.

Một số món xào sử dụng tim, gan, cật làm lượng cholesterol máu tăng cao. Ngoài ra có rất nhiều món ăn nhiều mỡ động vật như canh măng nấu chân giò, thịt đông, giò thủ (giò xào)...

Người rối loạn mỡ máu cần đặc biệt lưu ý hạn chế thực phẩm giàu chất béo, không ăn quá no, tránh dư thừa năng lượng. Khuyến khích ăn các món rau, món nộm, hoặc các loại rau làm salad trộn.

Những món canh truyền thống như canh bóng nấu kèm nhiều loại rau củ (su hào, cà rốt, súp lơ…) với nước dùng thanh, ít béo, thêm lượng vừa phải tôm hoặc giò nạc là lựa chọn phù hợp, vừa bảo đảm hương vị ngày Tết, vừa có lợi cho sức khỏe.

Ngoài ra, các món cá cũng nên được ưu tiên trong thực đơn bởi giàu đạm chất lượng cao và axit béo có lợi, góp phần hỗ trợ kiểm soát mỡ máu nếu được chế biến theo cách hạn chế chiên rán, nhiều dầu mỡ.

Với những người bệnh gout

Người mắc bệnh gout cần tránh rượu bia, nội tạng động vật, thịt đỏ, chỉ ăn một lượng vừa phải chất đạm có nguồn gốc động vật, thủy hải sản. Đặc biệt, đối với các loại nước dùng chế biến từ xương, thịt hầm, chỉ nên ăn vừa phải vì nhân purin trong thực phẩm sẽ hòa tan vào nước, làm tăng lượng purin trong chế độ ăn.

Khi bị gout, nên ăn nhiều thực phẩm giàu vitamin C như các loại cam, quýt, bưởi, và các quả chín khác.

Người bệnh nên uống nhiều nước và tăng cường rau xanh, đạm thực vật để hạn chế nguy cơ tái phát cơn gout cấp.

Nên duy trì vận động, tối thiểu 30 phút mỗi ngày, các bài tập phù hợp với tình trạng sức khỏe hoặc theo sự hướng dẫn của bác sĩ.