Hơn ba thập kỷ gắn bó với Việt Nam, vừa qua nhiếp ảnh gia Andy Soloman trở lại với triển lãm “Tiếp nối: Việt Nam”, dự án truy tìm dấu vết ký ức qua những cuộc hội ngộ sau 30 năm. Là một phóng viên ảnh tự do đến từ Vương quốc Anh, Andy Soloman có chuyến công tác ngắn ngày, nhưng bất ngờ bước vào hành trình kéo dài bảy năm và rồi thành mối duyên hơn ba thập niên cùng Việt Nam. Đất nước lúc đó vẫn còn mang những vết sẹo chiến tranh, cơ sở hạ tầng mỏng manh phải gồng mình dưới một nền kinh tế bị đè nặng bởi lệnh cấm vận thương mại.
Tuy nhiên, bất chấp những khó khăn, thứ ông chứng kiến là một sự kiên cường đáng nể. Người dân Việt Nam, bằng sự khéo léo và bền bỉ, đã âm thầm tạo dựng một tương lai mới.
Đất nước đang bắt đầu quá trình chuyển mình.
Từ những chuyến rong ruổi xuyên Việt, từ đồng bằng đến vùng cao, từ biên giới đến những làng nghề, Soloman đã ghi lại một Việt Nam trong bước ngoặt vận động mạnh mẽ. Ba mươi năm sau, ông quay lại để tìm những nhân vật cũ, mang theo những bức ảnh thời tuổi trẻ của họ và chụp thêm những chân dung mới. Hai dòng thời gian ấy, khi đặt cạnh nhau, không chỉ kể câu chuyện thay đổi của một đất nước, mà còn là những lát cắt xúc động về ký ức, di sản…
Trong cuộc trò chuyện với Thời Nay, Andy Soloman chia sẻ những điều ông đã nhìn thấy, cảm nhận và đau đáu trong hành trình nhiếp ảnh hơn ba thập kỷ tại Việt Nam.
Phóng viên (PV): Được biết dự án lần này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng với cá nhân ông. Ông có thể chia sẻ thêm về cảm xúc và động lực thực hiện "Tiếp nối: Việt Nam"?
Nhiếp ảnh gia Andy Soloman: Dự án lần này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, gắn với niềm đam mê mà tôi theo đuổi suốt hơn ba thập niên. Tôi luôn cảm thấy mình đã có một cơ hội hiếm có khi được đặt chân đến Việt Nam năm 1992. Giờ đây, tôi có cơ hội quay trở lại và tìm gặp những con người năm xưa. Đây không chỉ là hành trình tìm lại ký ức cá nhân, mà còn là câu chuyện về sự kết nối giữa con người, về tính nhân văn và những đổi thay của thời gian. Dự án này chạm đến những giá trị khiến tôi luôn day dứt và trân trọng sự bền bỉ, vẻ đẹp và hành trình đổi thay của mỗi con người.
Sau hơn 30 năm, Việt Nam đã đổi thay rất nhiều, phát triển vượt bậc trên nhiều phương diện. Trong khoảng thời gian ấy, rất nhiều điều mới xuất hiện và cũng không ít thứ cũ kỹ biến mất. Vì thế, tôi hy vọng những bức ảnh của mình có thể trở thành một dạng tư liệu lịch sử, để thấy Việt Nam đã từng như thế nào và hành trình đổi thay đã diễn ra ra sao. Nhân vật trong các bức ảnh của tôi đều là những con người bình dị. Họ không phải những người nổi tiếng hay đặc biệt. Tôi muốn họ, những người gần như không bao giờ có tiếng nói trong lịch sử có được một không gian để hiện diện, để được nhìn thấy.
PV: Trong hành trình trở lại để tìm kiếm và gặp lại những mảnh đời năm xưa, khoảnh khắc nào khiến ông xúc động và đáng nhớ nhất?
Nhiếp ảnh gia Andy Soloman: Điều khiến tôi xúc động nhất là khi gặp lại những con người trong ảnh cũ. Với nhiều người, những bức ảnh mà tôi mang theo là hình ảnh duy nhất họ còn có của tuổi trẻ hoặc của người thân đã khuất. Tôi nhớ một cô gái mà tôi gặp hồi cô mới 10 tuổi ở một ngôi làng nghèo gần Sa Thầy trên dãy núi Plei Krông, trước đây thuộc tỉnh Kon Tum. 30 năm sau, cô không còn nhớ tôi nữa. Nhưng khi nhìn tấm ảnh chụp hồi nhỏ, cô đã lặng im rất lâu. Rồi cô bật cười hạnh phúc vì cả những ký ức tuổi thơ tràn về, chiếc kẹp tóc mầu sắc, chiếc váy họa tiết và đôi dép… những thứ mà ngày bé cô từng năn nỉ mẹ mua cho bằng được. Giờ cô đã là mẹ của bốn đứa trẻ, và chỉ khi trưởng thành cô mới hiểu hết những gánh nặng mà mẹ mình từng mang.
Điều khiến tôi bất ngờ là rất nhiều người không nhận ra mình trong ảnh cũ. Không phải vì thời gian thay đổi vẻ bề ngoài, mà bởi họ chưa bao giờ có một bức ảnh chụp chính mình. Như một người phụ nữ ở Kon Tum không có một bức ảnh nào của các con khi chúng còn nhỏ. Vì vậy, tấm ảnh tôi mang đến sau ba thập niên trở thành vật duy nhất giúp cô nhìn lại tuổi thơ của các con mình, một điều thật sự đặc biệt.
Tôi còn nhớ hai bức ảnh chụp ông Tưởng và ông Tăng ở Bình Đà (Hà Nội) thời họ còn làm pháo. Khi nghề pháo không còn, cuộc sống của họ thay đổi hẳn. Khi họ nhìn lại ảnh cũ, ký ức nghề, ký ức một thời vàng son lập tức sống dậy. Điều ấy khiến tôi nhận ra một lớp ý nghĩa khác, ký ức không chỉ thuộc về cá nhân, mà còn là di sản văn hóa phi vật thể. Khi một điều gì đó mất đi, nó mất mãi mãi, không trở lại nữa. Vì thế, việc lưu giữ ký ức, lễ hội, truyền thống… những điều làm nên căn tính cộng đồng là vô cùng quan trọng.
PV: Nguyên tắc nghề nghiệp của ông khi tiếp cận với các nhân vật của mình là gì?
Nhiếp ảnh gia Andy Soloman: Điều đầu tiên là tôn trọng. Khi tôi bước vào cuộc đời ai đó, tôi phải hiểu rằng họ không mời tôi đến. Tôi phải biết ơn và tôn trọng sự hiện diện của họ. Tôi có thể ngồi với bất kỳ ai, một người rất nghèo hay một nguyên thủ quốc gia, vì chúng ta đều là con người. Máy ảnh là chìa khóa để tôi mở cửa vào thế giới của họ. Nguyên tắc thứ hai của tôi là không phán xét. Đừng đánh giá ai qua vẻ ngoài hay hành vi. Hãy để họ là chính họ. Tôi hy vọng ảnh của tôi sẽ ghi lại phẩm giá và sự tôn trọng mà họ xứng đáng có. Tôi luôn chụp gần, nhìn vào mắt họ, tạo sự kết nối. Nếu họ không thoải mái, tôi rời đi. May mắn là ở Việt Nam tôi được đón nhận rất ấm áp, thân thiện và cởi mở, đó là lý do tôi luôn yêu công việc này ở nơi đây.
PV: Hình như ông vẫn dành nhiều thời gian cho các dự án văn hóa và di sản tại Việt Nam. Đâu là mong muốn lớn nhất của ông trong việc bảo tồn các giá trị này?
Nhiếp ảnh gia Andy Soloman: Tôi dành nhiều thời gian khám phá lịch sử, văn hóa độc đáo của Việt Nam và lưu lại những điều ấy bằng hình ảnh. Tôi hy vọng có thể góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của vô số giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ biến mất.
Vừa qua, tôi có đến thăm một bản người Dao ở Phú Thọ. Họ vẫn có cuộc sống truyền thống với nhà gỗ, làm nương rẫy…, có một kho tri thức đặc biệt về cây cỏ, y học, văn hóa. Tuy vậy, khi giới trẻ được kết nối với thế giới bên ngoài bằng mạng xã hội, điều đó vừa tốt nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ, bởi nếu không khéo, những giá trị truyền thống sẽ dần phai mờ. Một số bức ảnh gần đây tôi chụp người thầy cúng, cũng là thủ lĩnh tinh thần của cả bản, cùng bản thảo ngôn ngữ dân tộc Dao. Thật tuyệt là cộng đồng ở đây vẫn đang nỗ lực tìm cách bảo tồn chữ viết truyền thống. Điều quan trọng không chỉ là dạy trẻ nói tiếng mẹ đẻ, mà còn phải giữ được hệ thống chữ viết, bởi đó là cánh cửa lưu giữ toàn bộ tri thức cộng đồng. Nhiều tộc người thiểu số ở Việt Nam đã mất đi chữ viết và kho tàng tri thức chứa trong đó cũng mất theo.
PV: Theo ông, đâu là hướng đi để các cộng đồng vùng sâu, vùng xa có thể phát triển mà vẫn bảo tồn được bản sắc? Vai trò của nhiếp ảnh trong quá trình này là gì?
Nhiếp ảnh gia Andy Soloman: Tôi tin rằng những cộng đồng ấy rất giàu có, không phải về tiền bạc, mà về tri thức, văn hóa, di sản và cách nhìn thế giới. Nhưng để họ tiếp tục duy trì được những giá trị đó, cần có lý do và nguồn lực. Du lịch có thể đóng vai trò nhất định, nhưng phải là du lịch bền vững. Du lịch không phải là mặc trang phục đẹp và biểu diễn vài phút. Du lịch phải tạo ra cơ hội để truyền đạt, giáo dục, để du khách hiểu về kho tàng tri thức đáng kinh ngạc của các cộng đồng này.
Về phần mình, tôi đang tiếp tục mở rộng dự án tìm lại nhân vật cũ, nghiên cứu nguồn gốc giấy dó, cộng tác với các nhiếp ảnh gia, nhà làm phim, nhà nghiên cứu. Mỗi tuần tôi lại lên núi, đến các bản làng, gặp những người bạn cũ và mới. Ở tuổi 63, tôi nghĩ mình vẫn còn đủ thời gian để đóng góp điều gì đó cho Việt Nam.
PV: Cảm ơn ông về những chia sẻ xúc động và sâu sắc!
Nhiếp ảnh không thể thay đổi thế giới, nhưng có thể nhắc chúng ta nhớ mình là ai, từ đâu đến, và vì sao những giá trị ấy quan trọng. Lịch sử không chỉ nằm trong sách vở, mà sống trong đời sống của những con người bình thường. Và khi chúng ta lưu giữ được ký ức ấy, tương lai sẽ trở nên tốt đẹp hơn.
