Cuộc đua giữa mây ngàn
Những ngày cuối tháng 5, khi nắng gió mùa hè tràn qua các sườn đồi và thung lũng Bắc Hà, Sân vận động Bắc Hà lại trở thành điểm hẹn văn hóa sôi động. Vùng đất cao trung bình 1.000 m so mực nước biển mệnh danh là “cao nguyên trắng” bởi sắc hoa trắng tinh khôi vào mùa xuân, nay đang đón mùa quả chín trĩu cành. Trước cuộc đua, các gia đình chọn chú ngựa khỏe mạnh, đẹp mã nhất, buộc nơ đỏ trước trán ngựa và tổ chức nghi lễ diễu hành. Các chàng trai, cô gái, người già, trẻ nhỏ người Tày, H’Mông, Nùng, Dao, Kinh… xúng xính trong những bộ trang phục truyền thống rực rỡ, hòa vào đoàn diễu hành và những màn biểu diễn nghệ thuật đường phố đầy sắc màu.
Giải đua ngựa truyền thống Bắc Hà lần thứ 19 năm nay quy tụ 93 nài ngựa đến từ Bắc Hà, Si Ma Cai (Lào Cai), Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang, Thanh Hóa và Hà Nội. Sau nhiều vòng tranh tài kịch tính, chức vô địch thuộc về nài ngựa 19 tuổi Giàng A Thương, xã Y Tý. Tuy nhiên, điều khiến người xem xúc động không chỉ là kết quả cuộc đua, mà chính là tinh thần cộng đồng, niềm tự hào văn hóa được gửi gắm trong từng vòng phi nước đại.
Khác với các trường đua chuyên nghiệp, đua ngựa Bắc Hà mang đến sự mộc mạc, gần gũi. Những “thí sinh” ngựa không phải ngựa đua được huấn luyện, mà là ngựa thồ vốn quen đi rừng, xuống chợ, chở nông sản qua những con dốc đá cheo leo. Các nài ngựa cũng không phải vận động viên mà là những người nông dân chân chất, đến với cuộc đua bằng niềm say mê và lòng tự hào về truyền thống dân tộc mình. Bởi thế, trên đường đua Bắc Hà, người ta không thấy yên cương cầu kỳ hay roi da thúc ngựa. Các nài ngựa chỉ điều khiển bằng lực chân, bằng tiếng hô quen thuộc và sự gắn bó được hình thành qua tháng năm. Trong tiếng hò reo vang dội của khán giả, những vòng đua lúc gay cấn, lúc hài hước.
Ít ai biết lễ hội này đã tồn tại hàng trăm năm. Ban đầu chỉ là tục diễu hành ngựa vào ngày Ngọ sau Tết Nguyên đán để cầu may, cầu mùa màng thuận lợi. Sau những cuộc diễu hành, trai bản thi cưỡi ngựa với nhau rồi dần thành hội.
Khi di sản trở thành sức hút du lịch
Ở Bắc Hà, ngựa không chỉ là vật nuôi mà còn là một phần đời sống. Với cư dân miền núi phía bắc, ngựa là tài sản quý, là người bạn đồng hành trên những cung đường hiểm trở. Từ việc chuyên chở nông cụ, nông sản đến đưa người vượt núi, ngựa gắn bó mật thiết với đời sống lao động của đồng bào qua nhiều thế hệ. Ngựa khỏe thì chủ yên tâm sản xuất, ngựa ốm thì cả gia đình lo lắng chăm nom. Từ đó hình thành nên những tri thức dân gian về nuôi dưỡng, thuần hóa ngựa được truyền từ đời này sang đời khác.
Không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật, ngựa còn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của nhiều cộng đồng dân tộc. Trong một số nghi lễ, ngựa được xem là linh vật gắn với niềm tin tâm linh và sự sung túc. Trong kháng chiến, những đoàn ngựa thồ miền núi từng góp phần vận chuyển lương thực, vũ khí, đóng góp vào các chiến thắng của quân và dân ta… Đua ngựa Bắc Hà vì thế mang trong mình nhiều lớp ý nghĩa. Nó vừa là lễ hội, vừa là không gian cộng đồng, vừa là nơi gìn giữ tri thức dân gian về nuôi dưỡng, thuần hóa ngựa của đồng bào miền núi. Quan trọng hơn, đó là một “di sản sống”, vẫn được các thế hệ trao truyền tự nhiên trong đời sống hôm nay.
Năm 1975, Bắc Hà từng tổ chức cuộc diễu hành hơn 200 con ngựa quanh trung tâm huyện để mừng ngày đất nước thống nhất. Đến năm 2007, lễ hội được khôi phục và duy trì thường niên vào mùa mận chín. Năm 2021, Lễ hội đua ngựa Bắc Hà chính thức được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo thời gian, lễ hội và giải đua ngựa cũng có những thay đổi để phù hợp hơn với dòng chảy hiện đại. Phần thi bắn súng trước đây không còn tổ chức; các nài ngựa không còn là “kỵ sĩ chân đất” như xưa, mà được trang bị giày vải, đồng phục, mũ bảo hiểm nhằm bảo đảm an toàn. Đặc biệt, ngày càng có nhiều thiếu nữ vùng cao tham gia đường đua, mang đến hình ảnh mới mẻ cho lễ hội truyền thống. Đến với Bắc Hà, trước hoặc sau những vòng đua náo nhiệt ấy, du khách lại được hòa vào không khí chợ phiên Bắc Hà, thưởng thức thắng cố, rượu ngô, khám phá văn hóa vùng cao với đủ thanh âm, hương vị đặc trưng miền sơn cước. Bên cạnh đó, nhiều người thích thú trải nghiệm hái mận, tìm hiểu nghề thêu, dệt, vẽ sáp ong của đồng bào H’Mông, Dao, Phù Lá…Du lịch Bắc Hà những năm gần đầy cũng đi lên từ chính những giá trị bản địa ấy. Không phải những công trình đồ sộ hay dịch vụ hào nhoáng, điều níu chân du khách lại là cảm giác được chạm vào đời sống thật của cư dân miền núi. Đó là cách làm phù hợp mà địa phương, doanh nghiệp và người dân cần tiếp tục chung tay để phát triển du lịch bền vững, tạo sinh kế và quảng bá hình ảnh.
Đua ngựa truyền thống là nét đẹp văn hóa của đồng bào thiểu số Bắc Hà đang được giữ gìn và phát huy trong bối cảnh nhiều môn thể thao dân gian dần mai một, các lễ hội có xu hướng thương mại hóa. Không chỉ là cuộc tranh tài của những nài ngựa dũng cảm và khéo léo vùng cao, Giải đua ngựa còn góp phần làm nên sức hút của Festival mùa hè Bắc Hà diễn ra từ ngày 23 đến 31/5, tôn vinh văn hóa bản địa và góp phần đưa du lịch Bắc Hà đến gần hơn với du khách bốn phương.
