Những buổi tối ở Silicon Valley, Randy Tran ngồi trước màn hình máy tính trong văn phòng của Tập đoàn cung cấp thiết bị, dịch vụ và phần mềm sản xuất chip Applied Materials với các kỹ sư miệt mài tối ưu những thiết kế vi mạch cho công nghệ sản xuất chip tiên tiến 3 nanomet và hướng tới 2 nanomet. Phòng thiết kế không hiếm những gương mặt người Việt. Họ tham gia vào chuỗi công việc phức tạp để tạo ra các con chip. Randy Tran nhiều lần tự hỏi: vì sao trong số những con chip ấy, hiếm khi có dấu ấn của thương hiệu Việt Nam.
Nhiều năm sau, ở Đà Nẵng, nơi nắng gió miền trung tràn qua những khu phòng thực nghiệm của FPT Semiconductor, Tập đoàn FPT, người kỹ sư có hơn hai thập kỷ làm việc trong ngành thiết kế chip tại Mỹ đứng trước lớp học viên, giảng về Physical Design - một khâu quan trọng trong quy trình thiết kế vi mạch. Randy Tran trở về không chỉ để gần mẹ mà còn mang những kinh nghiệm tích lũy từ các trung tâm bán dẫn của thế giới được truyền lại cho người Việt. Anh dành phần lớn thời gian cho việc đào tạo kỹ sư trẻ tại FPT, phụ trách hai lớp học kéo dài ba tháng, ở Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.
Mỗi buổi học thường kéo dài nhiều giờ, anh kiên nhẫn đi từng bước cùng sinh viên: từ cách đọc bản thiết kế chip, tìm lỗi trong hệ thống, đến những câu chuyện tạo ra con chip. Với Randy Tran, những giờ đứng lớp là cách anh kể lại những kinh nghiệm khó tìm thấy trong sách vở được tích lũy suốt hơn hai thập kỷ làm việc trong ngành bán dẫn. Anh cố gắng tạo một lớp học cởi mở, nơi sinh viên có thể thoải mái hỏi và thử sai, giống như cách các kỹ sư trẻ học việc trong các trung tâm công nghệ lớn.
Randy Tran từng làm việc tại các doanh nghiệp lớn như NEC Electronics, Synopsys, Applied Materials (Mỹ và Nhật Bản). Từ câu chuyện của anh, có thể thấy người Việt đã chứng minh được năng lực trí tuệ của mình từ hàng chục năm trước trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.
Hiện Việt Nam có khoảng 7.000 kỹ sư làm việc trong lĩnh vực thiết kế vi mạch, cùng hàng nghìn kỹ sư tham gia các khâu đóng gói, kiểm thử và thiết bị bán dẫn. Tổng lực lượng nhân sự trong ngành ước khoảng 15.000 người, một con số còn khiêm tốn so với nhu cầu đang tăng nhanh của ngành công nghiệp chip. Song con số thống kê chưa phản ánh hết một thực tế khác: nhiều kỹ sư Việt đang làm việc tại các trung tâm bán dẫn ở Mỹ, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc), giống như Randy Tran trước khi anh quyết định trở về.
Theo Randy Tran, kỹ sư Việt Nam được đánh giá cao ở khả năng học nhanh và tinh thần làm việc bền bỉ. Người Việt thông minh, chăm chỉ và có khả năng giải quyết vấn đề khá tốt. Điều họ thiếu là cơ hội được tham gia vào các dự án thực tế và môi trường kỹ thuật mạnh.
Trong bối cảnh ngành bán dẫn toàn cầu đang thiếu hụt nhân lực trình độ cao, đây là cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Việt Nam có thể bắt đầu từ những lĩnh vực phù hợp với năng lực như thiết kế, kiểm thử, đóng gói tiên tiến hay các dịch vụ kỹ thuật hỗ trợ thiết kế.
“Không nhiều quốc gia còn có một thế hệ trẻ sẵn sàng bước vào lĩnh vực bán dẫn khó khăn. Công việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn, kỷ luật và nền tảng kỹ thuật vững. Chính phủ và các cơ sở giáo dục của Việt Nam đang đầu tư nghiêm túc vào đào tạo nhân lực bán dẫn, nước mình có những thanh niên cần cù, giàu khát vọng vươn lên và yêu môn Toán. Các em hoàn toàn có thể xây dựng lực lượng kỹ sư mạnh trong các khâu thiết kế và kỹ thuật”, anh nhận định.
Những năm gần đây, cùng với sự hình thành dần của hệ sinh thái bán dẫn trong nước, câu chuyện của những kỹ sư như Randy Tran cũng gợi mở một xu hướng mới: sau nhiều năm làm việc, lĩnh hội kiến thức tại các trung tâm công nghệ của thế giới, một số chuyên gia Việt bắt đầu quay về, tham gia đào tạo và xây dựng đội ngũ nhân sự Việt.
Tiêu biểu như bà Nguyễn Bích Yến (chuyên gia hàng đầu thế giới trong lĩnh vực công nghệ bán dẫn với hơn 40 năm kinh nghiệm) - Chủ tịch VSAP Lab và Chủ tịch danh dự Viện Bán dẫn và Vật liệu Tiên tiến - Đại học Quốc gia Hà Nội; Giáo sư, Tiến sĩ Phan Mạnh Hưởng - Giảng viên Đại học Nam Florida (Mỹ) kết nối làm việc với Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Mai Khanh, trở về Việt Nam sau 15 năm làm việc và nghiên cứu tại Đại học Tokyo (Nhật Bản)...
Không chỉ trong các phòng thiết kế chip hay lớp học của những kỹ sư như Randy Tran, câu chuyện xây dựng nguồn nhân lực bán dẫn của Việt Nam còn được các chuyên gia có nhiều năm học tập, nghiên cứu tại nước ngoài ươm mầm. Họ hiện thực hoá khát vọng để môi trường học tập trong nước có chất lượng không kém các quốc gia trên thế giới.
Tại thành phố Daegu - trung tâm công nghiệp và công nghệ trọng điểm của Hàn Quốc, Tiến sĩ Lê Anh Ngọc từng học tập và nghiên cứu tại Trường Kỹ thuật điện và khoa học máy tính - Đại học Quốc gia Kyungpook. Trong khuôn viên rộng lớn của trường, những giảng đường, thư viện và phòng thí nghiệm hiện đại hoạt động thâu đêm. Các giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên cùng tham gia nhiều dự án khoa học, hình thành và phát triển các ý tưởng công nghệ phục vụ cho cả học thuật và công nghiệp.
Suốt những năm làm nghiên cứu sinh, anh Lê Anh Ngọc dành thời gian cho việc học tập, nghiên cứu và trao đổi học thuật với các nhà khoa học và các chuyên gia quốc tế. Các chủ đề nghiên cứu trải rộng từ hệ thống mạng, trí tuệ nhân tạo đến những công nghệ nền tảng liên quan đến bán dẫn.
Ngắm nhìn môi trường học thuật chuyên nghiệp, anh suy nghĩ nhiều hơn về khả năng xây dựng những chương trình đào tạo chất lượng quốc tế và môi trường nghiên cứu tương tự tại Việt Nam. Anh tự nhủ, nếu người trẻ Việt Nam có cơ hội tiếp cận môi trường học tập tốt và tham gia các nhóm nghiên cứu từ sớm, họ hoàn toàn có thể phát triển trong các lĩnh vực công nghệ lõi.
“Ngay từ khi còn ở Hàn Quốc, tôi đã nghĩ một ngày nào đó mình sẽ trở về giảng dạy và xây dựng những nhóm nghiên cứu như vậy ở Việt Nam. Sinh viên Việt Nam rất thông minh và có tinh thần học hỏi. Điều quan trọng là tạo được môi trường để các bạn phát huy năng lực”, anh Ngọc chia sẻ.
Ngày trở về, Tiến sĩ Lê Anh Ngọc bắt tay tham gia các hoạt động đào tạo, nghiên cứu công nghệ trong hệ sinh thái giáo dục của FPT. Tại đây, anh cùng các đồng nghiệp phát triển chương trình hợp tác giữa FPT và Đại học Gachon (Hàn Quốc), triển khai chương trình Cử nhân Công nghệ bán dẫn liên kết quốc tế Gachon-Việt Nam theo mô hình 2+2 (2 năm học ở Việt Nam, 2 năm học và thực hành ở Hàn Quốc).
Theo anh, mô hình đào tạo này giúp sinh viên Việt Nam vừa học tập trong nước với môi trường quốc tế và chuyển tiếp sang Hàn Quốc để tiếp tục hoàn thiện các nội dung nâng cao về lý thuyết và thực hành trên hệ thống phòng lab hiện đại về các chuyên ngành chuyên sâu của lĩnh vực bán dẫn.
Anh cho rằng cơ hội của Việt Nam trong lĩnh vực bán dẫn không chỉ nằm ở việc thu hút các doanh nghiệp công nghệ, mà còn ở khả năng xây dựng một hệ thống đào tạo và nghiên cứu đủ mạnh để chuẩn bị lực lượng kỹ sư cho tương lai. “Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực trẻ và khả năng học hỏi nhanh. Nếu được đào tạo bài bản và có cơ hội tham gia các dự án nghiên cứu thực tế, sinh viên Việt Nam hoàn toàn có thể tiến xa trong lĩnh vực này”, anh nói.
Bên cạnh những “cánh chim” bay về Việt Nam “xây tổ”, không ít chuyên gia người Việt đang làm việc trong các tập đoàn công nghệ lớn vẫn luôn dõi theo sự phát triển của ngành tại quê nhà. Thông qua các hội thảo, diễn đàn chuyên ngành và các hoạt động kết nối cộng đồng kỹ sư, họ thường xuyên chia sẻ kinh nghiệm, tham gia góp ý chính sách và hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ trong nước tiếp cận những xu hướng mới.
Anh Dương Minh Tiến là một trong những chuyên gia như vậy. Tốt nghiệp thạc sĩ với học bổng do một tập đoàn điện tử Mỹ tài trợ, hiện anh làm kỹ sư nghiên cứu và phát triển về vi mạch bán dẫn tại Hàn Quốc. Dù làm việc ở nước ngoài, anh vẫn thường xuyên theo dõi tin tức trong nước, là thành viên của Mạng lưới đổi mới sáng tạo Việt Nam tại Hàn Quốc (Vietnam Innovation Network in Korea – VINK) nơi quy tụ nhiều chuyên gia người Việt đang làm việc trong các lĩnh vực công nghệ cao. Anh sắp xếp thời gian tham gia các hội thảo và diễn đàn về phát triển công nghiệp bán dẫn để chia sẻ kinh nghiệm với các kỹ sư trẻ, sinh viên kỹ thuật và các doanh nghiệp công nghệ bán dẫn Việt.
Không chỉ tham gia các diễn đàn chuyên môn, anh Tiến còn có cơ hội đóng góp ý kiến trực tiếp cho các định hướng phát triển ngành và tham gia Hội đồng tư vấn xác định nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ năm 2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ. Trong các cuộc trao đổi, anh Tiến luôn nhấn mạnh việc xây dựng một hệ sinh thái công nghệ thực chất nơi doanh nghiệp, trường đại học và cộng đồng chuyên gia cùng tham gia là yếu tố quan trọng để ngành bán dẫn của Việt Nam phát triển bền vững.
Điều thôi thúc anh tham gia tích cực vào những hoạt động này chính là tấm gương của thế hệ chuyên gia đi trước. Anh được truyền cảm hứng mạnh mẽ từ những nhà khoa học và kỹ sư người Việt đã thành danh ở nước ngoài, nhiều người trong số họ đã bước sang tuổi bảy mươi, tám mươi nhưng vẫn miệt mài tham gia các hội thảo, tư vấn chiến lược và đóng góp cho sự phát triển công nghệ bán dẫn Việt Nam.
“Nhìn các cô chú lớn tuổi như chuyên gia Nguyễn Bích Yến vẫn dành rất nhiều tâm huyết cho quê hương, tôi thấy mình cần phải làm gì đó. Họ đã mở đường và tạo cảm hứng cho thế hệ trẻ chúng tôi tiếp tục đóng góp cho ngành bán dẫn Việt Nam”, anh Tiến chia sẻ.
Theo anh Dương Minh Tiến, nhân sự Việt Nam có nhiều lợi thế: sức trẻ, nền tảng kỹ thuật tốt và khả năng học hỏi nhanh. Bên cạnh đó, cộng đồng kỹ sư và chuyên gia người Việt trong ngành bán dẫn đang làm việc tại nhiều tập đoàn công nghệ trên thế giới cũng là một nguồn tư vấn rất quan trọng.
“Việt Nam không thiếu người giỏi, và nhiều người trong số họ luôn muốn đóng góp cho đất nước từ những việc làm nhỏ nhất. Để hình thành một hệ sinh thái bán dẫn mạnh, Việt Nam cần nuôi dưỡng văn hóa khởi nghiệp công nghệ, nơi tri thức của cộng đồng chuyên gia Việt kiều, nguồn nhân lực kỹ thuật trong nước và nguồn vốn từ doanh nghiệp cùng kết nối để tạo nên những doanh nghiệp bán dẫn mới”, anh Tiến mong mỏi.
Sau nhiều năm làm việc ở những trung tâm bán dẫn của thế giới, kỹ sư Randy Tran, Tiến sĩ Lê Anh Ngọc hay chuyên gia Dương Minh Tiến đã trở thành những “cánh chim” bay về vùng trời Việt Nam. Họ đang chung tay xây những phòng nghiên cứu, những lớp học truyền nghề hay cộng đồng chia sẻ kiến thức với hy vọng sẽ chắp cánh cho nhiều “cánh chim non” khác bay đến chân trời công nghệ rộng lớn như Đài Loan (Trung Quốc), Nhật Bản, Mỹ… nơi đang cần những nhân sự bán dẫn giỏi. Người Việt Nam chắc chắn sẽ mang theo tri thức và khát vọng chinh phục công nghệ để tạo ra những con chip nhỏ bé nhưng được ví như nguồn tài nguyên “dầu mỏ” của thế kỷ XXI.
