Cà-phê và sầu riêng là hai “trụ cột” xuất khẩu nông sản mang lại doanh thu “tỷ đô” và là sinh kế cho hàng triệu nông dân Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau những kết quả ấn tượng, hai ngành hàng này đang phải đối mặt không ít thách thức liên quan việc kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng. Để phát triển bền vững, các ngành hàng cần một chiến lược quản lý bài bản hơn.
Hậu quả của việc lạm dụng vật tư nông nghiệp
Biến đổi khí hậu đã và đang gây nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, trong đó có cây sầu riêng và cà-phê. Chủ tịch Hội Doanh nghiệp sản xuất và Kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật Việt Nam (VIPA) Nguyễn Văn Sơn cho biết, thời tiết thất thường làm xáo trộn quá trình sinh trưởng, cản trở việc ra hoa, đậu quả khiến năng suất sầu riêng và cà-phê sụt giảm. Ngoài ra, khí hậu nóng ẩm còn tạo điều kiện cho dịch bệnh bùng phát.
Nếu như trước đây, các bệnh như gỉ sắt, khô cành trên cây cà-phê chỉ xuất hiện theo mùa, thì nay nấm bệnh sinh sôi và lây lan quanh năm. Trên cây sầu riêng, bệnh xì mủ thân, rệp sáp và sâu đục quả cũng diễn biến ngày càng phức tạp. Điều đáng lo ngại là biến đổi khí hậu còn làm suy giảm hiệu lực của thuốc bảo vệ thực vật. Cụ thể, nhiệt độ cao làm thuốc dễ bay hơi, trong khi mưa bão cực đoan lại dễ dàng rửa trôi lớp thuốc vừa phun, làm giảm hiệu quả phòng trừ. Bên cạnh đó, do khó nhận biết sớm triệu chứng bệnh và thiếu hụt các dòng thuốc đặc trị, người nông dân thường rơi vào vòng luẩn quẩn của việc lạm dụng hóa chất.
Nguyên Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam Phạm Văn Toản cho rằng, hậu quả của thói quen lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ là sự lãng phí, mà đã tiêu diệt các sinh vật có lợi, phá vỡ hệ sinh thái và làm gia tăng nhanh chóng tính kháng thuốc của sâu bệnh. Khi sâu bệnh “nhờn thuốc”, nông dân lại tiếp tục tăng liều lượng ở những vụ sau. Thói quen này kết hợp việc không tuân thủ thời gian cách ly an toàn trước khi thu hoạch đã đẩy dư lượng hóa chất trong nông sản vượt giới hạn cho phép, gây ảnh hưởng sức khỏe người tiêu dùng cũng như hoạt động xuất khẩu nông sản.
Hậu quả của thói quen lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ là sự lãng phí, mà đã tiêu diệt các sinh vật có lợi, phá vỡ hệ sinh thái và làm gia tăng nhanh chóng tính kháng thuốc của sâu bệnh. Khi sâu bệnh “nhờn thuốc”, nông dân lại tiếp tục tăng liều lượng ở những vụ sau. Thói quen này kết hợp việc không tuân thủ thời gian cách ly an toàn trước khi thu hoạch đã đẩy dư lượng hóa chất trong nông sản vượt giới hạn cho phép, gây ảnh hưởng sức khỏe người tiêu dùng cũng như hoạt động xuất khẩu nông sản.
Đối với vấn đề ô nhiễm kim loại nặng, nguyên nhân có thể bắt nguồn từ tự nhiên hoặc từ các hoạt động của con người như: khai thác mỏ, đốt nhiên liệu, hoạt động nông nghiệp, chôn lấp rác thải, phế thải, xả nước thải. Các hoạt động này khiến đất và nước bị ô nhiễm, từ đó tích lũy vào cây trồng và vật nuôi, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp.
Năm 2024, sự việc 589 lô hàng sầu riêng Việt Nam bị Trung Quốc cảnh báo nhiễm cadimi (Cd) đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc cần thực hiện các biện pháp canh tác nông nghiệp an toàn.
Trong khi đó, tình trạng kinh doanh phân bón và thuốc bảo vệ thực vật giả, kém chất lượng, vi phạm về nhãn mác, xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, sản phẩm không được phép lưu hành hiện vẫn diễn biến phức tạp, phổ biến trên thị trường làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả trồng trọt và chất lượng nông sản.
Tháo gỡ khó khăn bằng chiến lược đồng bộ
Trước thực trạng nêu trên, ông Nguyễn Văn Sơn cho rằng, cơ quan chức năng cần khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý và siết chặt quản lý liên quan vấn đề dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng đối với các nông sản chính. Cần sớm ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng đối với sầu riêng cùng các loại trái cây chủ lực. Đồng thời, bổ sung, làm rõ nội dung truy xuất nguồn gốc liên quan dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm, Luật Trồng trọt.
Kiểm soát chặt chẽ và có chế tài xử phạt đủ mạnh đối với các hành vi sản xuất, kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật, phân bón giả, kém chất lượng, không rõ nguồn gốc; xử nghiêm các vi phạm về mã số vùng trồng và gian lận thương mại. Tổ chức hệ thống sàng lọc hàng nông sản tại các cơ sở sản xuất, buôn bán sầu riêng, cà-phê toàn diện, hiệu quả và xử phạt nghiêm minh các hành vi dẫn đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng vượt mức quy định trên nông sản, thực phẩm.
Cần chuyển đổi tư duy canh tác sang quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) thay vì chỉ chú trọng tiêu diệt sâu bệnh. IPHM tập trung vào việc nuôi dưỡng hệ sinh thái vườn cây, bao gồm sức khỏe của đất và nước. Nông dân cần được hướng dẫn để chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học khi thật sự cần thiết, tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc “bốn đúng” và thời gian cách ly.
Cần chuyển đổi tư duy canh tác sang quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) thay vì chỉ chú trọng tiêu diệt sâu bệnh. IPHM tập trung vào việc nuôi dưỡng hệ sinh thái vườn cây, bao gồm sức khỏe của đất và nước. Nông dân cần được hướng dẫn để chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học khi thật sự cần thiết, tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc “bốn đúng” và thời gian cách ly.
Ngoài ra, ưu tiên giải pháp sinh học và cải tạo đất. Nhà nước cần có chính sách ưu đãi thuế và thủ tục đăng ký để khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư sản xuất thuốc bảo vệ thực vật sinh học.
Đối với đất trồng, cần xét nghiệm PH và kim loại nặng định kỳ để có biện pháp xử lý sớm. Việc bổ sung phân hữu cơ, kết hợp với than sinh học (biochar) làm từ vỏ trấu, vỏ cà-phê sẽ giúp cải tạo cấu trúc đất, giữ lại dưỡng chất và hạn chế độc tính của kim loại nặng. Tăng cường xây dựng mạng lưới đào tạo theo mô hình TOT (Huấn luyện giảng viên) và TOF (Tập huấn nông dân) để tạo ra lực lượng nông dân nòng cốt. Các lớp tập huấn cần trang bị kiến thức thực tế về nông nghiệp tuần hoàn, cách tự giám sát dư lượng hóa chất và quy định về mã số vùng trồng…
