Mô hình “ba nhà” chính là cấu trúc vận hành giúp gắn kết các nguồn lực: Nhà nước kiến tạo thể chế, nhà trường cung cấp tri thức, doanh nghiệp tổ chức triển khai và thương mại hóa.
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định: Khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực then chốt cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu tạo điều kiện để khu vực kinh tế tư nhân thật sự trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế, tham gia sâu hơn vào các ngành công nghiệp nền tảng, công nghệ cao và chuỗi giá trị toàn cầu.
Hai nghị quyết có mối quan hệ bổ trợ chặt chẽ cho nhau. Khu vực kinh tế tư nhân đã chuyển từ vai trò hưởng ứng và tham gia sang đồng hành và dẫn dắt; từ tiếp cận ngắn hạn sang đầu tư dài hạn dựa trên khoa học và công nghệ.
Trong giai đoạn hiện nay, việc Việt Nam đang nỗ lực vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu đặt ra những yêu cầu đầy thách thức đối với các tập đoàn kinh tế tư nhân, nhất là các doanh nghiệp có năng lực công nghệ. Nếu thiếu sự chủ động và tham gia tích cực của khu vực này, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ rất khó hình thành.
Ông Trần Kim Chung, Chủ tịch CT Group chia sẻ, mô hình “ba nhà” không mới về mặt khái niệm, nhưng trước đây chưa thật sự phát huy hiệu quả. Điểm khác biệt hiện nay nằm ở bối cảnh và cách làm. Nếu trước kia chỉ có một hoặc hai chủ thể tham gia rời rạc thì hiện nay, cả ba cùng “bắt tay” một cách thực chất.
Theo số liệu của Cục Thống kê, Việt Nam hiện có lực lượng lao động hơn 53 triệu người. Tuy nhiên, nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là một điểm nghẽn; tỷ lệ lao động được đào tạo bài bản, có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt khoảng 29,2%-29,5% trong năm 2025.
Trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, đặc biệt là các ngành công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn…, thị trường lao động gặp áp lực rất lớn do tình trạng thiếu hụt nhân lực. Chỉ riêng trong ngành công nghệ bán dẫn tại Việt Nam, nguồn cung hiện tại mới chỉ đáp ứng chưa tới 20% nhu cầu, trong khi mỗi năm thị trường cần khoảng 5.000-10.000 kỹ sư. Chính phủ đã đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư đến năm 2030, trọng tâm là thiết kế chip và các công đoạn sản xuất, đóng gói, kiểm thử.
Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm 2024 có khoảng hơn 218.000 sinh viên theo học các ngành STEM (nhóm ngành bao gồm khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) chiếm khoảng 36% tổng chỉ tiêu tuyển sinh đại học. Tỷ lệ này vẫn thấp hơn so với một số nước trong khu vực và trên thế giới như Singapore (46%), Malaysia (50%), Phần Lan (36%), Đức (39%).
Từ thực tiễn thiếu hụt nguồn cung nhân lực chất lượng cao, mô hình gắn kết giữa nhà trường và các doanh nghiệp ngày càng trở nên cấp thiết. Nhiều doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực khoa học-công nghệ với vai trò là đầu tàu kinh tế đã phối hợp cùng các trường đại học xây dựng chương trình đào tạo, cung cấp môi trường thực hành và chủ động tiếp nhận nguồn nhân lực này sau khi tốt nghiệp.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, mô hình đào tạo theo “đơn đặt hàng” của doanh nghiệp đang được mở rộng, giúp gắn kết trực tiếp giữa nhu cầu thị trường và chương trình học. Trong năm 2025, trường đã hợp tác với hơn 100 doanh nghiệp địa phương, đạt doanh thu hơn 270 tỷ đồng từ hoạt động khoa học và chuyển giao công nghệ. Các chương trình hợp tác bao gồm đào tạo, tuyển dụng và phát triển nguồn nhân lực. Đây là cơ hội để các trường đại học phát huy vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Cùng quan điểm đó, nhận thức rõ vai trò là trường đại học trọng điểm của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Tiến sĩ Lê Văn Lâm, Phó Giám đốc Đại học Cần Thơ xác định việc đồng hành cùng doanh nghiệp là trách nhiệm và cũng là động lực để nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học; đặc biệt trong các lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, môi trường và chuyển đổi số góp phần phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghệ Việt Nam (VCCI) đánh giá, sau một năm triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, mô hình “ba nhà” đã bắt đầu đi vào thực tiễn, nhất là trong khu vực kinh tế tư nhân.
Theo ông Hùng, doanh nghiệp Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ khi gắn nghiên cứu với sản xuất, thương mại hóa và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu với các sản phẩm công nghệ cao có thương hiệu “made by Vietnam”.
Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ lõi như bán dẫn, AI (trí tuệ nhân tạo), UAV (phương tiện bay không người lái), công nghệ sinh học, chuyển đổi xanh. Khu vực kinh tế tư nhân đã trở thành lực lượng nòng cốt trong quá trình thực hiện các chiến lược quốc gia về khoa học-công nghệ, thay vì là “đối tượng thụ hưởng” như trước đây.
Để mạng lưới các doanh nghiệp tư nhân mạnh dạn đầu tư vào khoa học-công nghệ, cần xây dựng thêm nhiều cơ chế để khuyến khích, bảo vệ và nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo; tăng cường sự hợp tác chặt chẽ giữa “ba nhà”: Nhà nước, doanh nghiệp và khoa học.
Có thể thấy mô hình “ba nhà” đang bước qua giai đoạn thử nghiệm để tiến tới vận hành thực chất. Khi Nhà nước chuyển từ quản lý sang kiến tạo, nhà trường đổi mới chương trình đào tạo theo hướng gắn với thực tiễn và doanh nghiệp tổ chức triển khai, đặt hàng theo nhu cầu thực tế, Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và tạo ra những bứt phá trên bản đồ công nghệ thế giới.
