Đan lát vốn là nghề thủ công truyền thống gắn bó lâu đời với bà con dân tộc Tày ở xã Tân Mỹ, tỉnh Tuyên Quang. Thế nhưng, theo thời gian, khi các sản phẩm công nghiệp trở nên phổ biến, nghề truyền thống này đứng trước nguy cơ mai một. Với mong muốn gìn giữ nghề truyền thống, Tổ hợp tác mây tre đan xã Tân Mỹ đã được thành lập với 12 thành viên. Đây vừa là nơi để các thế hệ cùng lưu giữ văn hóa dân tộc, vừa là nơi tạo ra sản phẩm thủ công có mặt tại các thị trường trong và ngoài tỉnh. Qua đó, mang lại thu nhập cho các thành viên và cũng giúp giữ gìn bản sắc của đồng dân tộc Tày nơi đây.
Bà Hoàng Thị Hoan, Tổ trưởng Tổ hợp tác mây tre đan xã Tân Mỹ cho biết, nghề mây tre đan không chỉ giúp gia đình bà có thêm thu nhập mà còn khơi dậy mong muốn gìn giữ và phát triển nghề truyền thống. Xuất phát từ ý tưởng đó, bà đã đề xuất thành lập Tổ hợp tác để cùng các thành viên phát triển nghề đan lát. Ngay sau khi đề xuất, đã nhận được sự đồng thuận, tạo điều kiện của cấp ủy, chính quyền xã. Tận dụng nguồn nguyên liệu tự nhiên sẵn có tại địa phương, tranh thủ thời gian nông nhàn, các thành viên trong tổ hợp tác đã đan thành các sản phẩm truyền thống của đồng bào dân tộc mình, như: làn, giỏ, nón lá… các sản phẩm được tiêu thụ tại chợ và bán qua mạng xã hội.
Tuy nhiên, theo bà Hoan, việc tiêu thụ sản phẩm của Tổ hợp tác còn mang tính nhỏ lẻ, giá cả bấp bênh. “Thời gian tới, Tổ hợp tác định hướng sẽ kết nạp thêm thành viên, chú trọng đào tạo lớp trẻ để góp phần giữ gìn và phát triển nghề truyền thống gắn với bản sắc dân tộc. Chúng tôi sẽ tích cực tham gia các hội chợ, sự kiện xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường tiêu thụ, từng bước xây dựng chỗ đứng cho sản phẩm mây tre đan của địa phương” - bà Hoan chia sẻ.
Đối với phụ nữ người Sán Dìu ở xã Sơn Thủy, trang phục truyền thống tuy giản dị nhưng vẫn toát lên vẻ đẹp khỏe khoắn, gọn gàng và đầy cá tính. Điểm nhấn đặc biệt của bộ trang phục nằm ở dải dây thổ cẩm được quàng dọc thân váy làm họa tiết trang trí. Những chiếc dây váy của thiếu nữ được đính thêm tua màu sắc rực rỡ, trong khi dây váy của người cao tuổi thường có màu xanh đen trầm lắng, thể hiện nét đẹp hài hòa trong văn hóa ứng xử theo lứa tuổi.
Với cộng đồng người Sán Dìu ở nơi đây, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ tình yêu với trang phục truyền thống và kỹ thuật dệt dây thổ cẩm luôn được chú trọng. Vào những ngày cuối tuần, những người biết và thông thạo nghề dệt ở trong xã cùng nhau dạy cho những em nhỏ cách dệt dây thổ cẩm. Đối với các em, học dệt dây thổ cẩm không chỉ là sự yêu thích với một sản phẩm thủ công, mà còn là trách nhiệm trong việc gìn giữ nghề truyền thống, bản sắc văn hóa của dân tộc mình không bị mai một.
Em Trương Bảo Thi, thôn Cây Đa 1, xã Sơn Thủy cho biết, em cảm thấy rất vui khi được học dệt trang phục truyền thống của dân tộc. Ban đầu em thấy khó, nhưng nhờ sự hướng dẫn tận tình của các bà, các bác, em đã đan được dây đai và thêu hoa văn trên váy. Em rất tự hào khi biết làm ra những sản phẩm truyền thống của dân tộc mình.
Bà Đỗ Thị Man, thôn Cây Đa 1, xã Sơn Thủy cho biết, để dệt được dây váy, trước tiên cần phải chăng các sợi len màu lên trên một cây cột ngang để cố định, các sợi len cũng sẽ được quấn qua hai thanh nứa ngắn, bảo đảm các sợi len được căng và trải đều trên một mặt phẳng, người dệt buộc túm các đầu dây còn lại vào thắt lưng của mình. Mỗi một chiếc dây váy được dệt từ 30 đến 40 sợi len đủ màu. Khi thao tác, người dệt khéo léo sử dụng một thanh tre vót nhọn ở đầu rồi gõ vào lớp sợi vừa dệt giúp các sợi dệt được xếp chặt vào nhau.
Bà Man cho biết: Ban đầu, việc học dệt, thêu đối với các cháu còn khá khó khăn. Thế nhưng, các cháu tiếp thu rất nhanh, chỉ sau 3 đến 4 ngày là đã có thể thêu xong một chiếc dây đai thắt váy.
Còn bà Húng Thị Tráng, hơn 70 tuổi, người dân tộc Pà Thẻn ở thôn Thượng Minh, xã Minh Quang là một trong những người cao tuổi vẫn lưu giữ và truyền dạy nghề dệt thổ cẩm ở thôn. Dù tuổi đã cao, từng đường dệt hoa văn của bà vẫn sắc nét, tinh xảo, thể hiện sự khéo léo và tâm huyết với nghề. Hiện nay, bà Tráng không chỉ truyền dạy nghề cho con cháu trong gia đình mà còn hướng dẫn 20 phụ nữ trong thôn biết nghề dệt của dân tộc Pà Thẻn.
Bà Tráng cho biết, trước kia, các họa tiết chủ đạo trên trang phục truyền thống của người Pà Thẻn thường là hình ảnh cây cầu, ngôi nhà, quả trám... Ngày nay, phụ nữ Pà Thẻn có thể sáng tạo thêm nhiều họa tiết mới, song vẫn giữ nguyên những hoa văn cổ truyền mang đậm bản sắc dân tộc. Theo bà Tráng, trong các công đoạn làm ra một bộ trang phục truyền thống, dệt những chi tiết nhỏ là công đoạn khó khăn và tốn nhiều thời gian nhất, có khi phải mất cả năm mới hoàn thành. Vì thế, bà mong muốn truyền lại nghề cho thế hệ sau, để vào những dịp lễ, Tết, cưới hỏi, con cháu vẫn được khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống, như một cách gìn giữ và tôn vinh nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.
Chị Sìn Thị Lan, thôn Thượng Minh, xã Minh Quang, cho biết, nhờ được học lớp dệt của bà Tráng hướng dẫn, đến nay, chị đã có thể tự dệt được bộ quần áo truyền thống của phụ nữ Pà Thẻn, vừa để mình tự mặc và đã thêu được thêm các bộ trang phục khác để bán cho khách du lịch với giá trị từ 3-5 triệu đồng tùy từng bộ, giúp chị có thêm thu nhập. Cùng với đó, tại các chương trình quảng bá du lịch, các chương trình nghệ thuật ở địa phương, câu lạc bộ văn nghệ của bà con Pà Thẻn cũng được chính quyền xã tạo điều kiện để trình diễn các trang phục, tiết mục nghệ thuật truyền thống, nhằm quảng bá bản sắc văn hóa đến du khách trong và ngoài nước.
Việc gìn giữ và phát triển các nghề thủ công truyền thống không chỉ góp phần bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc mà còn mở ra hướng đi mới trong phát triển sinh kế cho đồng bào. Những tấm lòng tâm huyết như bà Hoan, bà Man hay bà Tráng đang từng ngày tiếp lửa cho thế hệ trẻ, thắp sáng niềm tự hào về bản sắc dân tộc. Khi văn hóa gắn liền với sinh kế bền vững, đó chính là nền tảng để các giá trị truyền thống không bị lãng quên mà được tiếp tục lan tỏa rộng rãi.
