Cũng rất ít người chỉnh đúng được theo các thang âm “của ông bà” (thang âm cổ truyền tộc người), mà phổ biến là tình trạng chỉnh theo thang âm cải tiến - đây là những chia sẻ đầy băn khoăn, day dứt của nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, chuyên gia hàng đầu về âm nhạc dân gian, đặc biệt là cồng chiêng Tây Nguyên hiện nay.
Cùng với sự thu hẹp đáng kể không gian trình diễn cồng chiêng, do tác động của đời sống hiện đại, sự mai một nhiều nghi lễ gắn với nếp sinh hoạt truyền thống tộc người, các nghệ nhân chỉnh chiêng còn lưu giữ được thang âm truyền thống tộc người hiện còn rất ít. Điều đáng lo ngại hơn nữa, là ngay chính các cộng đồng bản địa cũng có xu hướng hào hứng với việc chỉnh dàn cồng chiêng của mình theo hệ thang âm cải tiến, bởi có thể linh hoạt biểu diễn cả những bản nhạc mới. Theo thời gian, hệ thang âm truyền thống và cả trình thức diễn tấu cổ các tộc người Bahnar, Gia Rai… tại nhiều buôn “đã bị xóa trắng”, như khẳng định của nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, sau những nỗ lực khảo sát, nghiên cứu ở nhiều địa phương trong khu vực.
20 năm trước, sau khi Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO vinh danh là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại (sau chuyển thành Di sản văn hóa phi thể đại diện của nhân loại), một cuộc liên hoan Nghệ nhân chỉnh chiêng đã được tổ chức, như một cuộc tổng kiểm kê lực lượng, hội tụ hơn 100 nghệ nhân của 5 tỉnh (cũ) khu vực Tây Nguyên, thuộc nhiều tộc người, với nhiều lứa tuổi. Ở tại thời điểm đó, một số sai lệch trong phương pháp chỉnh chiêng theo hệ thang âm truyền thống đã được nhận diện và cảnh báo, nhưng chỉ là những ghi nhận nhỏ.
Trong cuộc trò chuyện với tôi vào đầu tháng 4/2025, trước khi lên đường vào Gia Lai (cũ) để mở lớp đào tạo nghệ nhân chỉnh chiêng theo lời mời của Sở Văn hóa, Du lịch và Thể Thao tỉnh, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền chia sẻ: Trong một dịp “lang thang trên mạng” để tìm kiếm những tư liệu (cả trong và ngoài nước) về phương pháp chỉnh chiêng, anh hết sức ngạc nhiên khi thấy trên tài khoản mạng xã hội của một nghệ nhân chỉnh chiêng Tây Nguyên có tiếng, chia sẻ những hình ảnh về phương pháp chỉnh chiêng của chính nghệ nhân đó, theo… thang âm cải tiến. Khi chính các nghệ nhân chỉnh chiêng cũng đang thực hành theo phương pháp đó, thì việc giữ gìn và diễn tấu cồng chiêng theo hệ thang âm truyền thống, thực tế, hết sức gian nan.
Trong các năm từ 2022 đến 2025, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền đã tự mày mò, tìm hiểu và xây dựng nên phương pháp hướng dẫn các nghệ nhân chỉnh chiêng chỉnh âm theo hệ thang âm truyền thống, và đã chia sẻ phương pháp này tới các nghệ nhân được mời tham gia các lớp học do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hai tỉnh Kon Tum (cũ) và Gia Lai tổ chức. Tâm huyết của nhà nghiên cứu và sự chia sẻ nhận thức của đội ngũ cán bộ làm văn hóa hai địa phương này đã mang tới nhiều tác động tích cực cho hành trình bảo tồn, phục hồi các giá trị cổ truyền đặc sắc của cồng chiêng Tây Nguyên.
Với những người yêu mến âm nhạc dân gian, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền luôn được biết đến với sự tâm huyết, am hiểu sâu sắc nhiều giá trị văn hoá đặc sắc của dân tộc, và luôn nỗ lực tìm kiếm những phương thức hiệu quả để khôi phục, bảo tồn và lan toả các giá trị đó tới cộng đồng.
