Và phía sau những đường quyền, thế võ ấy là cả một kho tàng văn hóa phi vật thể đang được khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, với kỳ vọng được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Theo các tài liệu lịch sử, võ cổ truyền Bình Định hình thành từ rất sớm, khi Vua Lê Thánh Tông lập phủ Hoài Nhơn vào năm 1471 và cử các võ tướng tài giỏi về đây trấn giữ và truyền dạy võ nghệ cho dân chúng. Trải qua thời Tây Sơn thế kỷ 18 - giai đoạn võ học Bình Định đạt đến đỉnh cao với cuộc khởi nghĩa vang dội của anh em nhà Tây Sơn - đến nay, nền võ học này đã tồn tại và phát triển hơn 5 thế kỷ.
Đặc biệt, môn võ này còn bao gồm một hệ thống giá trị gồm võ lý, võ đạo, võ thuật, võ y, võ nhạc và võ phục, tạo nên bản sắc riêng biệt không thể nhầm lẫn trong nền võ học dân tộc. Nhiều làng võ nổi tiếng như An Vinh, Thuận Truyền, An Thái, Phương Danh... đã trở thành những “địa chỉ đỏ” của văn hóa thượng võ miền trung qua nhiều thế kỷ.
Ngày 28/3/2025, Phó Thủ tướng Mai Văn Chính đã ký văn bản đồng ý trình UNESCO xem xét đưa “Võ cổ truyền Bình Định” vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là dấu mốc quan trọng trong hành trình 13 năm kể từ ngày được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia (2012), và mở ra một chương mới cho miền đất võ này trong bối cảnh địa giới hành chính có sự thay đổi khi Bình Định và Gia Lai đã hợp nhất thành tỉnh Gia Lai mới, với địa bàn rộng lớn hơn, tiềm năng kinh tế - văn hóa đa dạng hơn. Ngoài ra, việc sáp nhập còn mở ra cơ hội kết nối võ cổ truyền Bình Định với không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận từ năm 2005.
Theo ông Bùi Trung Hiếu - Chủ tịch Liên đoàn Võ thuật cổ truyền tỉnh, sau sáp nhập, dư địa phát triển phong trào võ cổ truyền trên địa bàn tỉnh là rất lớn, cần tập trung vào việc hệ thống hóa các giá trị cốt lõi của võ cổ truyền Bình Định, tạo nền tảng khoa học hướng đến mục tiêu UNESCO ghi danh.
Năm 2025, tỉnh có 2 đại võ sư quốc tế, 26 đại võ sư quốc gia, 85 võ sư các cấp, 415 huấn luyện viên; 177 võ đường hoạt động với hơn 12.000 võ sinh. Giai đoạn 2020-2025, Liên đoàn Võ thuật cổ truyền tỉnh sưu tầm 12 bài quyền tiêu biểu, cấp định danh chuyên môn cho 4.622 võ sư, võ sinh. Các võ sĩ giành 791 huy chương, trong đó 324 HCV, giữ vững vị trí nhóm dẫn đầu toàn quốc... Những con số ấy minh chứng cho sức sống võ học mãnh liệt của vùng đất này. Và việc được ghi danh UNESCO không chỉ khẳng định giá trị dân tộc mà còn thúc đẩy du lịch, kinh tế. Tuy nhiên, cần chính sách cụ thể để bảo vệ di sản trước áp lực đô thị hóa.
Năm 2025, tỉnh Bình Định (cũ) đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn và phát huy võ cổ truyền, tập trung vào sưu tầm, số hóa và truyền dạy. Cụ thể, chương trình số hóa di sản võ thuật, xây dựng website quảng bá và biên tập nội dung về các bài quyền, thế võ truyền thống. Đến nay, hơn 100 bài võ cổ đã được số hóa, giúp lan tỏa di sản đến thế hệ trẻ và quốc tế.
