1. Triển lãm trưng bày tranh sơn mài và điêu khắc gốm. Hai thể loại song song cùng chung đề tài thống nhất, gắn bó với hành trình sáng tạo nghệ thuật bền bỉ của họa sĩ.
“Từ năm 1998 đến nay, bên cạnh hoạt động sáng tác, tôi dành nhiều thời gian nghiên cứu văn hóa Mường và các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Quá trình sống, làm việc và tiếp xúc trực tiếp với đời sống cộng đồng đã tạo nên nền tảng tư duy nghệ thuật mang tính văn hóa học, nơi nghệ thuật không chỉ là biểu hiện thị giác mà còn là phương thức lưu giữ và đối thoại với ký ức văn hóa”, họa sĩ Vũ Đức Hiếu chia sẻ.
Điêu khắc gốm khắc họa con người, ký ức cộng đồng và hình ảnh người phụ nữ Mường, còn tranh sơn mài, là những tác phẩm được hình thành từ bên trong nội tâm, những ấn tượng, cảm giác về không gian, thời gian, cảnh tượng của vùng đất Tây Tạng.
Ngay sau chuyến đi, từ các phác thảo ký họa giấy, họa sĩ miệt mài trong studio với những bức sơn mài khổ lớn. Toàn bộ tâm trí, tinh thần, năng lượng của anh tập trung hoàn toàn cho bộ tác phẩm. Tây Tạng xuất hiện trong từng bức tranh của anh mang tính khái niệm, không phải hiện lên với địa danh cụ thể mà là khoảng không gian ký ức. Những bức tường đỏ, cánh cửa, hành lang, khe sáng hay khoảng tối được chuyển hóa thành các biểu tượng của thời gian, sự chiêm nghiệm và hành trình nội tâm, mang tính chất trừu tượng, trở thành hành trình khám phá, đi sâu vào bên trong nội tâm con người. Thông qua đó, triển lãm đặt ra những suy tư về bản sắc văn hóa, ký ức cộng đồng và những giá trị tinh thần còn được lưu giữ trong đời sống đương đại.
Họa sĩ chia sẻ: “Toàn bộ triển lãm có thể được xem như một cuộc đối thoại giữa đất và ánh sáng, giữa ký ức và hiện tại, giữa văn hóa bản địa Việt Nam và những trải nghiệm văn hóa rộng lớn hơn. Thực hành nghệ thuật của tôi được xây dựng trên sự kết hợp giữa nghiên cứu văn hóa, trải nghiệm thực địa và quá trình lao động thủ công với vật liệu”.
2. Vũ Đức Hiếu có niềm đam mê lớn với sáng tạo trên gốm, từ những ngày đầu tiên, khi tự tay xây dựng lò nung gốm nhỏ nhắn đầu tiên tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại nằm trong Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường do anh sáng lập, điều hành từ năm 2007. Từ nghiên cứu việc chế men, tạo cốt, họa sĩ Vũ Đức Hiếu đắm chìm vào thế giới tinh thần của gốm. Anh nhìn nhận đất như một chất liệu mang ký ức. Vì vậy, anh thường sử dụng đất sét, men gio, tổ mối… cùng các nguyên liệu thiên nhiên, màu sắc, bề mặt gốm mang tính đặc trưng đất xứ Mường, Hòa Bình, chung quanh khu vực bảo tàng. Những dấu vết của quá trình nặn, vuốt, chạm hay khắc được giữ lại trở thành một phần của ngôn ngữ tạo hình. Sau khi tạo hình, tác phẩm trải qua các công đoạn nung và xử lý bề mặt nhằm tạo nên cảm giác cổ xưa, gợi liên tưởng tới những hiện vật được lưu giữ qua thời gian.
3. Đối với các bức tranh sơn mài, ngay trong chuyến đi thực địa qua các vùng đất Tây Tạng bằng ô-tô tự lái, mỗi vùng đất đi qua, anh dừng lại ghi chép, thực hiện các bức ký họa, để lưu giữ lại cảm xúc ấn tượng. Sau hành trình, khi bước vào quá trình thực hiện, sáng tạo tác phẩm bằng chất liệu sơn mài, các hình ảnh thực tế được giản lược dần để nhường chỗ cho cấu trúc không gian và cảm xúc. Nhiều lớp sơn, vàng bạc, màu son và các chất liệu khác được chồng phủ lên nhau rồi mài dần qua nhiều giai đoạn.
“Đối với tôi, công đoạn mài không đơn thuần là kỹ thuật mà là quá trình khai mở hình ảnh từ chiều sâu vật chất. Những lớp màu, lớp vàng bạc hiện ra như những lớp ký ức được đánh thức từ bên trong tác phẩm”, họa sĩ chia sẻ: “Sự kết hợp giữa nghiên cứu văn hóa, trải nghiệm thực địa và lao động thủ công đã tạo nên đặc điểm xuyên suốt trong thực hành nghệ thuật của tôi: Tìm kiếm những giá trị tinh thần ẩn sâu phía sau hình ảnh và vật chất”.
Mặc dù nhiều tác phẩm trong triển lãm được lấy cảm hứng từ chuyến đi Tây Tạng, nhưng nền tảng tư duy nghệ thuật của họa sĩ Vũ Đức Hiếu được hình thành từ quá trình nghiên cứu và gắn bó lâu dài với văn hóa Mường. Với anh, tiếp nhận từ văn hóa Mường không chỉ là hình ảnh, trang phục hay hoa văn mà sâu xa hơn là cách nhìn về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa đời sống thường nhật với thế giới tâm linh, giữa hiện tại với ký ức cộng đồng.
Tinh thần ấy hiện diện trong toàn bộ triển lãm dưới nhiều hình thức khác nhau. Ở từng tác phẩm gốm, văn hóa Mường xuất hiện thông qua hình tượng người phụ nữ, biểu tượng của sự sinh thành, gìn giữ và truyền nối văn hóa. Còn với các tác phẩm sơn mài, văn hóa Mường hiện diện gián tiếp thông qua cảm thức về tính thiêng của không gian, sự tĩnh lặng, sự hiện diện của thời gian và những lớp ký ức được tích tụ qua nhiều thế hệ.
“Có thể nói rằng, dù đối tượng biểu đạt thay đổi, từ người phụ nữ Mường đến những không gian gợi nhớ Tây Tạng, thì nền tảng tinh thần của các tác phẩm vẫn được nuôi dưỡng từ trải nghiệm lâu dài với văn hóa Mường”, họa sĩ Vũ Đức Hiếu nói: “Và có lẽ, nghệ thuật chính là một trong những con đường giúp chúng ta thực hiện hành trình ấy”.
