“Lớp học mở” giữa lòng thành phố
Sáng cuối tuần, thay vì ra quán trà sữa trò chuyện cùng bạn bè, hôm nay, Lê Phương Anh (sinh viên Trường đại học Sài Gòn) đến Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (phường Bến Nghé, TP Hồ Chí Minh) tham dự triển lãm “Hiền nhân mở cõi”.
Bị cuốn hút bởi câu chuyện hình thành làng xã ngày trước, bản đồ địa hình và tư liệu về các ngôi đình lịch sử tại Nam Bộ, rất đông bạn trẻ đã cùng tương tác với “Bảng ghim quê hương” và “Bản đồ ký ức” để kết nối lịch sử với hiện tại. “Sinh ra và lớn lên tại TP Hồ Chí Minh nhưng khi đến triển lãm này em mới biết nhiều thông tin thú vị về quê hương. Cách trưng bày và diễn đạt rất gần gũi, sống động. Các hoạt động trải nghiệm giúp em hiểu rõ cả chặng dài lịch sử mà không thấy áp lực, khô khan”, Phương Anh vui vẻ cho hay.
Phương Anh cùng nhiều bạn trẻ còn dự tọa đàm về quá trình mở cõi, phát triển làng xã. KTS Tôn Thất Liêm chia sẻ cách đọc thế đất, thế nước và ứng dụng trong quy hoạch. Trong khi đó, nhà báo, tác giả Trần Hữu Phúc Tiến kể câu chuyện lịch sử hình thành xóm làng và văn hóa cộng cư. Thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa phân tích kiến trúc, công năng và giá trị văn hóa của đình, làng. Trong khi đó, nhiếp ảnh gia Minh Hòa kiến giải về việc đọc dấu thời gian và di sản qua góc nhìn thị giác. Khép lại chương trình, nhiều bàn tiếp tục đăng ký tham gia hoạt động “Ngôi nhà nuôi dưỡng con người” để được hướng dẫn tự vẽ sơ đồ không gian sống hiện tại, từ đó tìm ra những điều chỉnh nhỏ nhất để cải thiện chất lượng sống và gắn kết tình cảm gia đình.
“Hiền nhân mở cõi” là chủ đề thứ hai trong số 12 chương trình lịch sử, văn hóa mà dự án “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” đang triển khai tại TP Hồ Chí Minh nhằm giúp cộng đồng hiểu đúng, hiểu rõ hơn về vùng đất, con người Nam Bộ. Trước đó, chương trình “Tiền nhân lập chợ” đã thu hút nhiều bạn trẻ tìm đến trải nghiệm, lan tỏa câu chuyện. Khách được tìm hiểu vai trò của chợ trong đời sống cộng đồng qua các tư liệu lịch sử, khám phá cách ứng xử trong mua - bán, tìm hiểu ý nghĩa của chữ tín trong kinh doanh và chia sẻ ký ức về những lần đi chợ cùng ông bà, cha mẹ hoặc người thân. Qua câu chuyện về chợ, chương trình đặt ra một câu hỏi khá gần gũi: Những điều học từ gia đình sẽ được mỗi người mang theo và thể hiện ra sao trong cách giao tiếp, ứng xử với người khác?
Điểm nhấn của “Tiền nhân lập chợ” là sự kết hợp giữa tư liệu, câu chuyện và trải nghiệm trực tiếp. Người tham dự còn được hướng dẫn cách viết lại một ký ức về ngôi chợ, ngôi làng hoặc khu phố nơi mình từng sống và góp vào bản đồ chung. Bà Tô Huệ, đại diện Trung tâm văn hóa Nếp xưa, thành viên ban triển khai dự án cho hay: “Dựa trên nguồn tư liệu lịch sử chính thống từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, chúng tôi “làm mềm” các dữ liệu bằng chuyện kể và những vấn đề tiếp cận hằng ngày trong đời sống. Mỗi chương trình đều có thông điệp cụ thể để mọi người cùng nhau kết nối, thực hành”.
Lịch sử “chạm sâu” hơn vào người trẻ
Ra mắt vào cuối tháng 9/2026 và dự kiến sẽ kéo dài trong suốt một năm (1 số/tháng), điều “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” mong muốn đạt được chính là kết nối cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ tìm về những giá trị truyền thống để vận dụng hài hòa trong đời sống ngày nay. Khi tìm hiểu cách người xưa đi chợ, dựng nhà, nhóm bếp, mời cơm, giữ lời và chăm sóc nhau, người tham dự có cơ hội nhìn lại nhịp sống của chính mình, nhận ra điều đang thiếu và tìm cách lựa chọn lối sống cân bằng hơn.
“Chúng tôi nỗ lực hình thành những mạng lưới chuyên gia và những cộng đồng nhiều tâm huyết, làm sao cho các nhà nghiên cứu đi trước có thể truyền thừa lại cho lớp trẻ hôm nay. Mục tiêu của dự án là cung cấp kiến thức và phương pháp giúp mọi người có thể ứng dụng, thực hành ngay trong đời sống chứ không chỉ dừng lại ở việc trình diễn, biểu diễn hay tọa đàm. Chúng tôi kể chuyện theo dòng lịch sử và thể hiện rõ dấu chân thời gian, tác động của quá khứ đến hiện tại”, bà Huệ lý giải.
“Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II phối hợp cùng Hội quán Các bà mẹ và Trung tâm văn hóa Nếp Xưa tổ chức với chuỗi chương trình kết hợp triển lãm, tọa đàm và trải nghiệm thực hành.
“Tài liệu lưu trữ của trung tâm từ trước năm 1975 nên có rất nhiều những văn bản, tài liệu liên quan đến toàn bộ Nam Kỳ. Việc giao thoa giữa tài liệu lịch sử với câu chuyện văn hóa mà các đối tác mang đến đã góp phần làm cho thông tin trở nên mềm mại hơn rất nhiều”, bà Cù Thị Dung, Trưởng phòng Phát huy giá trị tài liệu, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II chia sẻ.
Được biết, trung tâm sẽ đẩy mạnh việc lan tỏa thông tin, tài liệu lịch sử, văn hóa thông qua các bài viết, clip trên không gian mạng để tạo môi trường thuận lợi nhất cho người trẻ tiếp cận, tương tác. Việc bổ sung trưng bày hiện vật tại không gian triển lãm cũng đã nằm trong kế hoạch nhằm giúp quá trình lan tỏa thông tin trở nên trực quan, sinh động hơn. Trung tâm đang kết hợp với nhiều nhóm bạn trẻ yêu thích lịch sử hình thành đội ngũ tình nguyện viên tập trung truyền thông, đăng bài, chia sẻ thông tin, câu chuyện dựa theo những vấn đề mà giới trẻ thật sự quan tâm. Sắp tới, trung tâm còn kết hợp với Trường đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh xây dựng chuỗi video giới thiệu về Nam Bộ xưa như một cách quảng bá lịch sử, văn hóa trên nền tảng hiện đại.
