Nhờ đó, vùng đất giữa đại ngàn Trường Sơn đang từng bước đổi thay, mở ra hy vọng về cuộc sống no ấm, không còn chông chênh như tên gọi của mình.
Giữ rừng như giữ mạch sống của mình
Thôn Chênh Vênh, xã Hướng Phùng nằm nép mình dưới chân đèo Sa Mù, dọc theo tuyến đường Hồ Chí Minh nhánh tây. Nơi đây có diện tích hơn 1.500ha, với 130 hộ, 440 nhân khẩu, 100% là đồng bào Bru-Vân Kiều. Bao quanh bản làng là núi rừng trùng điệp, sông suối len lỏi, tạo nên không gian vừa hoang sơ vừa gắn bó mật thiết với đời sống người dân.
Già làng Hồ Văn Chiến, Trưởng ban quản lý rừng cộng đồng thôn Chênh Vênh cho biết, rừng Chênh Vênh đã tồn tại hàng trăm năm, khi người Bru-Vân Kiều về sinh sống dọc con suối cùng tên nằm vắt ngang giữa khu rừng. Nơi đây đã trở thành rừng thiêng của bản làng. Đồng bào sống dựa vào rừng để có lương thực, nước uống, vật liệu dựng nhà và nguồn dược liệu quý. Vì vậy, cộng đồng luôn có ý thức gìn giữ, bảo vệ rừng như bảo vệ chính cuộc sống của mình.
Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều diện tích rừng bị xâm hại, khai thác trái phép. Trước thực trạng đó, năm 2017, Ủy ban nhân dân huyện Hướng Hóa (cũ) đã giao gần 700ha rừng cho cộng đồng thôn Chênh Vênh quản lý. Ban quản lý rừng cộng đồng có bảy thành viên, mỗi tháng tuần tra ba đợt chính cùng nhiều đợt đột xuất. Công việc bảo vệ rừng được tất cả các gia đình trong thôn cùng nhau duy trì gần 10 năm nay.
Nhờ hệ sinh thái nguyên sinh đa dạng và được bảo vệ nghiêm ngặt, rừng Chênh Vênh trở thành một trong hai khu rừng cộng đồng đầu tiên của Việt Nam đạt tiêu chuẩn quốc tế FSC vào cuối năm 2021. Cánh rừng có nhiều cây gỗ với đường kính thân lớn và nhiều loài động vật quý hiếm trong Sách đỏ quay về sinh sống.
Hiện nay, rừng Chênh Vênh đón khá đông du khách trong và ngoại tỉnh đến đây khám phá và trải nghiệm. Già làng Hồ Văn Chiến cũng tình nguyện làm hướng dẫn viên cho các đoàn tham quan. “Công tác giữ rừng còn nhiều khó khăn do lực lượng mỏng, đường đi hiểm trở, người dân cũng cần thời gian để thay đổi nếp nghĩ, cách làm. Nhưng mọi người đều hiểu rằng bảo vệ rừng là giữ môi trường sống cho mình và con cháu mai sau nên ai cũng vững lòng vượt qua khó khăn, cùng chung tay thực hiện”, già làng Hồ Văn Chiến khẳng định.
Bảo vệ rừng còn tạo nguồn thu ổn định cho người dân. Anh Hồ Văn La Hai, Trưởng thôn Chênh Vênh cho biết, năm 2025, thôn nhận được hơn 340 triệu đồng từ tiền dịch vụ môi trường rừng và các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Một phần kinh phí được chia cho các hộ dân, phần còn lại dùng để chi trả cho hoạt động tuần tra, bảo vệ rừng.
Số tiền mỗi hộ nhận về không nhiều nhưng ai cũng vui và phấn khởi, càng quyết tâm giữ rừng hơn. Nhờ đó, thôn Chênh Vênh được tỉnh giao bảo vệ thêm 200ha rừng tự nhiên. Đến nay, tổng diện tích rừng nhận khoán của thôn đã lên tới khoảng 800ha.
Tạo sinh kế mới từ du lịch cộng đồng
Sau khi rừng cộng đồng được cấp chứng chỉ FSC, làng du lịch Chênh Vênh được hình thành trong khuôn khổ dự án PROSPER, do Liên minh châu Âu và Ủy ban Y tế Hà Lan-Việt Nam tài trợ. Mô hình hướng tới phát triển du lịch sinh thái gắn với quản lý rừng bền vững.
Từ đó, người dân trong thôn bắt đầu cải tạo nhà sàn thành homestay, mở đường vào thác nước và các điểm tham quan trên đỉnh Sa Mù. Làng du lịch sinh thái Chênh Vênh là mô hình du lịch cộng đồng dân tộc thiểu số đầu tiên tại địa phương từ tháng 4/2022.
Sau khi tốt nghiệp Trường cao đẳng Y tế Huế, Hồ Thị Thiết, sinh năm 2002, không ở lại thành phố mà quyết định về quê mở homestay làm du lịch cộng đồng. Thiết chia sẻ, điều thôi thúc cô về quê lập nghiệp chính là niềm tin rằng người dân có thể thoát nghèo ngay trên chính mảnh đất mình sinh ra. Theo cô, vẻ đẹp thiên nhiên cùng văn hóa truyền thống độc đáo của đồng bào nơi đây đủ sức hấp dẫn để phát triển du lịch và tạo thu nhập ổn định.
Để làm du lịch bài bản hơn, Thiết vận động các hộ trong thôn tham gia lớp tập huấn do các tổ chức, dự án mở ra. Cô tiếp tục tích lũy kinh nghiệm, kỹ năng từ thực tế để nâng cao chất lượng dịch vụ của mình. Hiện homestay của gia đình Thiết gồm ba căn nhà sàn lớn với sức chứa 40-50 người. Gia đình còn phục vụ các món ăn truyền thống và bán sản vật địa phương cho du khách.
Làng du lịch sinh thái Chênh Vênh là mô hình du lịch cộng đồng dân tộc thiểu số đầu tiên tại địa phương từ tháng 4/2022.
Nhận thấy hiệu quả từ du lịch cộng đồng, nhiều hộ dân khác trong thôn cũng bắt đầu cải tạo nhà sàn, xây dựng điểm lưu trú và tổ chức các hoạt động trải nghiệm như câu cá, thu hoạch nông sản, giới thiệu ẩm thực và trang phục truyền thống.
Nhiều sản phẩm nông nghiệp địa phương như nếp than, măng rừng, gừng, nghệ, ớt và các loại cây ăn quả trở thành sản vật phục vụ du khách. Đáng chú ý, gần 140 ha cà-phê arabica của thôn đang góp phần xây dựng thương hiệu cà-phê xứ lạnh chất lượng cao của Quảng Trị. Tùy từng thời điểm trong năm, du khách còn có thể trải nghiệm các lễ hội truyền thống của người Bru-Vân Kiều như lễ mừng lúa mới, lễ cúng Trời, lễ hội cồng chiêng; thưởng thức các làn điệu dân ca Oát, Tà Oải, Cha Chấp, Ka Lơi, A Dên và tìm hiểu nghề đan lát, chế tác nhạc cụ truyền thống.
Dù có nhiều tiềm năng, nhưng du lịch cộng đồng ở Chênh Vênh vẫn đối mặt không ít khó khăn. Hạ tầng còn hạn chế, đường vào thôn còn khó khăn; các dịch vụ lưu trú, ăn uống phần lớn mang tính tự phát; vệ sinh môi trường và điểm đỗ xe cũng chưa đáp ứng nhu cầu.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hướng Phùng Phạm Huy Văn cho biết, địa phương xác định du lịch sinh thái là một trong những hướng phát triển bền vững, góp phần xóa đói, giảm nghèo ở khu vực biên giới. Xã sẽ huy động nguồn lực đầu tư, nâng cấp hạ tầng, hệ thống giao thông kết nối các địa điểm du lịch, xây dựng chương trình liên kết, hợp tác với ngành du lịch; tăng cường quảng bá hình ảnh, điểm đến trên mạng xã hội.
Hành trình phát triển du lịch cộng đồng ở Chênh Vênh chắc hẳn sẽ không dễ dàng. Nhưng người Bru-Vân Kiều nơi đây luôn tin vào đôi bàn tay hăng say lao động của mình, tin rằng bảo vệ rừng và giữ gìn văn hóa truyền thống sẽ là chìa khóa để thoát nghèo, vươn lên làm giàu. Từ đó, vùng đất dưới chân đèo Sa Mù sẽ khoác lên mình diện mạo mới tươi sáng hơn.
