Khi Thủ đô nhiều năm đứng đầu cả nước về chỉ số giá sinh hoạt theo không gian (SCOLI), câu hỏi đặt ra không chỉ là nguyên nhân vì sao , mà còn là làm thế nào để “hạ nhiệt” chi phí sống?
Áp lực từ nhịp tăng chi phí
Buổi sáng cuối tuần, tôi ghé vào một quán phở quen trong khu phố cổ Hà Nội. “55 nghìn rồi em nhé, thịt tái thêm thì 70 nghìn”. Tôi khựng lại vài giây. Chỉ cách đây chưa lâu, bát phở ấy vẫn ở mức 40 nghìn đồng. Chị chủ quán vừa xếp bánh phở vừa giải thích rất thật: “Thịt bò, rau, gas đều tăng, tiền thuê mặt bằng cũng tăng”.
Câu chuyện của một bát phở buổi sáng phản chiếu rất rõ nhịp tăng chi phí đang diễn ra trong đời sống đô thị Hà Nội. Điều này cũng được phản ánh trong các báo cáo định kỳ về chỉ số SCOLI. Theo Cục Thống kê, nhiều năm liên tiếp Hà Nội giữ vị trí địa phương có mức giá sinh hoạt cao nhất Việt Nam và tiếp tục đứng đầu cả nước trong năm 2025.
Rời quán phở trong phố cổ, tôi men theo những con ngõ nhỏ ra chợ dân sinh gần khu Hàng Bè. Một người phụ nữ đứng trước rổ hành lá lắc đầu khi nghe khách mặc cả: “80 nghìn đồng một cân rồi chị ơi, em cũng nhập đắt lắm”. Cách đó vài mét, chị bán thịt lợn nhanh tay thái từng miếng ba chỉ còn đỏ tươi. Tấm bảng carton ghi giá 150 nghìn đồng/kg. “Mấy hôm nay còn đỡ đấy”, chị nói: “Có đợt lên gần 160 nghìn”.
Ở Hà Nội lúc này giống một cuộc cân đo chi li giữa túi tiền và nhu cầu sống tối thiểu của nhiều gia đình thị dân. Những bà nội trợ bắt đầu quen với việc cầm điện thoại tính toán ngay tại quầy rau, bớt một lạng thịt, giảm một bó hành, thay cá bằng trứng để giữ mức chi tiêu không vượt quá dự toán.
Giá thực phẩm tăng đồng nghĩa áp lực dội thẳng vào mâm cơm. Theo khảo sát thị trường năm 2025, giá thực phẩm tại Hà Nội đã tăng trung bình khoảng 25% so với trước đó. Khảo sát tại các chợ dân sinh và chợ đầu mối như Long Biên cho thấy giá các loại thịt và rau xanh luôn ở trạng thái “nhảy múa”, trứng gia cầm đã lên 30.000-35.000 đồng/chục, tăng khoảng 25%. Một bữa ăn cho gia đình 4 người trước đây dao động từ 120.000-140.000 đồng, nay dễ dàng chạm ngưỡng 170.000 đến 190.000 đồng.
Thu nhập và sự phân hóa mức sống trong bão giá
Một buổi trưa trên phố Hàng Bông, chủ một quán bún cá than với tôi rằng chị vừa phải tăng thêm 5.000 đồng mỗi bát sau Tết. Quán rộng chưa đầy 30m2 nhưng giá thuê hiện tại đã ngót 100 triệu đồng mỗi tháng.
Ở Hà Nội, đặc biệt tại các khu vực lõi như Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng hay Đống Đa, tiền thuê mặt bằng đang trở thành một dạng “thuế vô hình” cộng trực tiếp vào giá hàng hóa và dịch vụ. Nhiều mặt bằng phố cổ hiện có giá thuê tới vài trăm triệu đồng/tháng. Chỉ trong một năm, giá thuê mặt bằng tại phường Hoàn Kiếm đã tăng hơn 60%, dù nhiều cửa hàng phải treo biển cho thuê vẫn ế. Với giới kinh doanh ăn uống, đây gần như là cú ép buộc phải tăng giá bán. Và dù chọn cách nào, người tiêu dùng cuối cùng vẫn là người gánh chi phí.
Lại thêm, việc siết quản lý và cấm bán hàng trên vỉa hè đang tạo ra một “mặt bằng giá mới” cho hàng ăn bình dân ở Hà Nội. Nhiều quán bún, phở, cơm văn phòng tăng thêm 3.000-5.000 đồng mỗi suất. Trước đây, nhiều quán còn có thể kê thêm bàn ghế ra vỉa hè để tăng lượng khách và “gỡ” tiền nhà. Nhưng khi không gian vỉa hè bị siết chặt, diện tích phục vụ giảm đi trong khi tiền thuê vẫn neo cao, khiến nhiều hộ kinh doanh buộc phải tăng giá để có lãi.
Cuối tháng 4 đến đầu tháng 5, hãng xe công nghệ Grab thông báo tăng phí nền tảng, còn Be nâng giá cước, với lý do chi phí nhiên liệu tăng, đẩy chi phí logistics lên mặt bằng mới và tất cả sẽ cộng với giá hàng hóa.
Nhưng điều đáng nói hơn cả mức giá đắt đỏ của Hà Nội là cảm giác phân hóa ngày càng rõ trong chính cách người ta sống giữa thành phố này. Buổi tối quanh hồ Hoàn Kiếm, nhà hàng đông kín khách, quán cà-phê vẫn tấp nập người trẻ sẵn sàng chi vài trăm nghìn cho một buổi gặp gỡ. Nhưng chỉ cách đó vài cây số, trong các khu trọ công nhân ven đô, nhiều gia đình vẫn phải tính từng nghìn đồng cho bữa ăn cuối ngày.
Tại Hà Nội, nhóm 20% hộ giàu nhất có thu nhập gấp 7,4 lần nhóm 20% hộ nghèo nhất, trong khi công nhân thuê trọ và lao động tự do vẫn chật vật với mức sống tối thiểu khi giá thực phẩm tại Thủ đô luôn cao hơn 10-15% so với mặt bằng chung cả nước. Lê Vinh - shipper thuê trọ tại Hoàng Mai kể rằng anh làm từ sáng tới khuya không dám nghỉ ngày nào vẫn rơi vài tình trạng “chạy ăn từng bữa toát mồ hôi”. Vinh thuộc nhóm những người phải oằn mình xoay xở với mức thu nhập trung bình không theo kịp tốc độ tăng giá.
Theo khảo sát của Cục Thống kê, năm 2025 ở Thủ đô, một người trưởng thành cần tối thiểu khoảng 13 triệu đồng/tháng để trang trải các chi phí cơ bản, còn gia đình 4 người phải cần khoảng 30 triệu đồng/tháng mới đủ duy trì sinh hoạt, học tập và giải trí.
Cơ cấu chi tiêu của người dân Hà Nội hiện nghiêng mạnh về các nhu cầu thiết yếu, với khoảng 94,5% thu nhập dành cho ăn uống, nhà ở, điện nước và giáo dục. Trong khi đó, y tế và giáo dục tiếp tục là hai nhóm tăng giá mạnh nhất, riêng dịch vụ y tế và thuốc đã tăng khoảng 12,92% so với năm trước.
Giải pháp nào để “hạ nhiệt”?
Theo các chuyên gia kinh tế, điều đáng lo nhất ở Hà Nội không phải là vài đợt tăng giá ngắn hạn, mà là sự đắt đỏ đã dần mang tính cấu trúc. Nguyên Tổng cục trưởng Thống kê Nguyễn Bích Lâm cho rằng nhiều nhóm hàng và dịch vụ ở Hà Nội hiện đắt hơn Thành phố Hồ Chí Minh do “bẫy chi phí” của một đô thị trung tâm: đất đai đắt, nhân công đắt, dịch vụ đắt và chi phí vận hành luôn ở trạng thái tăng.
Để “hạ nhiệt” chi phí sống, theo PGS, TS Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân), trước hết phải giảm áp lực tập trung quá mức vào khu vực lõi đô thị. Khi dân cư, việc làm, trường học, bệnh viện và dịch vụ vẫn tiếp tục dồn vào các phường trung tâm, giá thuê mặt bằng sẽ còn leo thang và tiếp tục đội vào giá hàng hóa. Cùng với đó, Hà Nội cần phải có chính sách giảm giá bất động sản, phát triển nhà ở xã hội và nhà ở giá hợp lý nhằm giảm áp lực an cư cho người dân. Việc đầu tư đồng bộ các đô thị vệ tinh, khu vực ngoại thành về hạ tầng, dịch vụ và việc làm cũng sẽ giúp người dân có thêm lựa chọn sống với chi phí thấp hơn.
Chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành cho rằng phải rút ngắn chuỗi trung gian trong phân phối thực phẩm. Hiện nay, từ ruộng rau ngoại thành tới mâm cơm nội đô, hàng hóa phải đi qua nhiều tầng nấc vận chuyển, chợ đầu mối, thương lái và bán lẻ. Mỗi khâu cộng thêm một phần chi phí, tác động trực tiếp vào bữa ăn của người dân. Chính vì thế, phải ứng dụng nhanh mạnh thương mại điện tử và hệ thống logistics hiện đại để tăng tính minh bạch, thúc đẩy cạnh tranh và rút ngắn khoảng cách giá giữa các khu vực.
Hà Nội đang đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính, giúp người dân và doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 1.652 tỷ đồng mỗi năm. Riêng trong lĩnh vực quản lý chợ và bảo vệ người tiêu dùng, chi phí tuân thủ đã giảm 60-80% nhờ dịch vụ công trực tuyến. Việc cắt giảm chi phí trung gian này được kỳ vọng sẽ góp phần hạ giá hàng hóa tới tay người dân.
Về phía người tiêu dùng, nhiều gia đình buộc phải tự thích nghi với vòng xoáy đắt đỏ bằng cách lên kế hoạch chi tiêu chi li hơn, giảm đi chợ mỗi ngày, ưu tiên thực phẩm theo mùa và hạn chế mua sắm ngẫu hứng để tiết kiệm 20-30% chi phí. Như gia đình shipper Lê Vinh, việc lên thực đơn chi tiết và quản lý tủ lạnh khoa học đã giúp giảm lượng thực phẩm hư hỏng từ 30% xuống dưới 5%, tiết kiệm đáng kể. Anh đăm chiêu bảo: “Tôi không chút tự hào gì khi Hà Nội đứng đầu bảng về đắt đỏ, nhưng dù thế nào vẫn phải tìm cách sống”.
