Từ “xem miễn phí” đến thay đổi hành vi tiêu dùng nội dung

Ngày 15/4, tại trụ sở 71 Hàng Trống, Hà Nội, Báo Nhân Dân tổ chức cuộc tọa đàm "Nhận diện và tìm giải pháp xử lý vi phạm bản quyền". Cuộc tọa đàm có sự tham gia của bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ. Dẫn dắt buổi tọa đàm là nhà thơ, nhà báo Hữu Việt.

Tại tọa đàm, một vấn đề được các khách mời chia sẻ, chính là việc cần thiết phải nâng cao ý thức người dùng bằng sự phối hợp của nhiều bên, đặc biệt là công tác giáo dục ngay từ khi còn ngồi ghế nhà trường cho các bạn trẻ.

Hành vi vi phạm phổ biến trên không gian mạng

Trong môi trường số phát triển nhanh chóng, vi phạm bản quyền không chỉ là câu chuyện pháp lý hay công nghệ, mà còn phản ánh trực tiếp mức độ nhận thức của người dùng. Theo các chuyên gia, môi trường số đã và đang tồn tại sự vi phạm một cách khốc liệt mà các chủ thể quyền đang phải đối mặt.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, một thực tế đáng chú ý là không ít người dùng hiện nay vẫn chưa nhận thức rõ ràng về ranh giới giữa sử dụng hợp pháp và vi phạm bản quyền. Chỉ với thao tác tìm kiếm đơn giản, người dùng có thể dễ dàng truy cập hàng loạt website cung cấp phim, nhạc, hoặc nội dung số không có bản quyền. Tuy nhiên, nhiều người không ý thức được rằng việc xem hoặc sử dụng nội dung từ các nguồn này có thể là hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nguyên nhân quan trọng đến từ việc các nền tảng vi phạm ngày càng được thiết kế tinh vi, giao diện bắt mắt và giống với các dịch vụ hợp pháp, khiến người dùng khó phân biệt. Điều này dẫn đến tình trạng “vô tình vi phạm”, khi người dùng vẫn sử dụng nội dung lậu nhưng không nhận thức đầy đủ hậu quả.

Bên cạnh đó, một bộ phận người dùng vẫn xem việc chia sẻ tài khoản, xem chung phim hoặc tải nội dung miễn phí là hành vi bình thường trong môi trường số. Điều này phản ánh việc chưa hình thành đầy đủ ý thức coi tác phẩm sáng tạo là tài sản trí tuệ có giá trị kinh tế và đạo đức.

Trong lĩnh vực điện ảnh, nhìn lại thời kỳ chưa có các nền tảng chính thống như Danet, Galaxy, K+, người dân chỉ có thể xem trên trang web lậu, đánh giá, nhờ nỗ lực tuyên truyền, vận động của Cục Bản quyền, các cơ quan báo chí, ý thức người dân đã lớn lên rất nhiều. Xu hướng phát triển chung là tốt.

Tuy nhiên, nhìn vào mặt trái trong lĩnh vực điện ảnh, bà Phan Cẩm Tú nhận định, công chúng nói chung vẫn chưa thực sự coi tác phẩm điện ảnh hay văn học nghệ thuật là tài sản. Trong khi đó, việc sản xuất một bộ phim có thể tốn hàng chục, hàng trăm tỷ đồng. Việc xem phim lậu chưa bị coi là hành vi phi đạo đức. Ngay cả trong cách sử dụng từ ngữ, "intellectual property" dịch chuẩn là tài sản trí tuệ, nhưng Việt Nam luôn dùng từ "sở hữu trí tuệ".

"Ăn cắp tài sản là hành vi rất xấu, nhưng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ nghe uyển ngữ và nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Về mặt thực thi, Bộ luật Hình sự quy định phạt hàng trăm triệu hoặc phạt tù. Nhưng trong thực tế, so sánh cách xử lý đó với số tiền hàng chục tỷ đồng mà web lậu thu được, tính răn đe đang ở mức độ nào? Nhiều người sẵn sàng bất chấp vì chỉ bị án treo. Tính răn đe của luật pháp là thứ cần suy ngẫm", bà Tú quan ngại.

Xu hướng thay đổi tích cực nhưng chưa đồng đều

Dù còn tồn tại nhiều hạn chế, nhận thức của người dùng về bản quyền đang có những chuyển biến tích cực, đặc biệt trong nhóm người dùng trẻ.

Theo bà Oanh, qua rất nhiều chương trình phối hợp truyền thông, bà thấy các bạn trẻ Gen Z bây giờ có ý thức hơn. Các bạn trẻ sẵn sàng bớt tiền ăn sáng mua tài khoản Netflix hoặc góp nhóm chia sẻ chi phí thay vì uống cà-phê. Trong các fan club, các bạn đã kêu gọi nhau bảo vệ thần tượng, chủ động tìm kiếm và báo cáo (report) các trang web vi phạm để xử lý.

Không chỉ dừng lại ở việc sử dụng, một bộ phận người dùng còn chủ động tham gia vào việc bảo vệ bản quyền thông qua hành động báo cáo (report) các nội dung vi phạm trên môi trường mạng. Điều này cho thấy sự hình thành dần của ý thức cộng đồng trong việc bảo vệ tài sản trí tuệ.

Tuy nhiên, vẫn còn sự "hồn nhiên" vi phạm, không biết vô tình hay cố ý. Nhiều bạn không biết rằng mình đang cướp đi nguồn thu, nguồn sống của văn nghệ sĩ, trí thức đã đầu tư bao nhiêu công sức để có được dòng văn, cuốn giáo trình, bộ phim hay bản nhạc.

"Dù chúng ta có hành lang pháp lý, hệ thống thực thi, nhưng ý thức của mọi người không nâng lên thì sẽ không giải quyết được vấn đề vi phạm bản quyền", bà Oanh bày tỏ.

Đề xuất cần một chiếc kiềng 3 chân để giải quyết vấn nạn này, bà Oanh cho rằng, đầu tiên phải là câu chuyện đào tạo từ nhỏ trong nhà trường. Trẻ em phải được giáo dục việc tuân thủ bản quyền giúp nghệ sĩ như thế nào. Tiếp đến là trường đại học, cần có quy chế rõ ràng, hình thức kỷ luật đối với sinh viên vi phạm.

Thứ hai là câu chuyện truyền thông cần thay đổi. Cứ nói mức phạt hàng trăm triệu hay phạt tù thì xa vời quá, cần giáo dục về giá trị đạo đức. Các bạn trẻ hãy biết trân trọng giá trị nghệ sĩ, thể hiện đạo đức công dân văn minh trong thời đại số. Chủ sở hữu quyền cũng cần nắm được quyền lợi và cách chủ động bảo vệ.

Cái kiềng thứ ba rất quan trọng là phải tạo được những phương thức khai thác nội dung sạch, mức phí vừa phải để thỏa mãn nhu cầu tiếp cận của công chúng. Khi ba chân kiềng đó vững chãi, các bạn trẻ sẽ thể hiện đạo đức tôn trọng bản quyền, thúc đẩy sáng tạo, mang lại nguồn thu cho các nghệ sĩ, cầu thủ. Hãy khai thác văn hóa một cách văn minh.

Theo các chuyên gia, hiện nay mức xử phạt chưa đủ sức răn đe. Đó là lý do mà nhiều người bất chấp vi phạm để kiếm lợi nhuận khủng.

Còn theo bà Tú, với sự tiến bộ của công nghệ, chủ sở hữu quyền luôn tìm cách tạo khóa bảo vệ tài sản, từ mã số đĩa CD, tem chống giả đến watermark, CDN. Điện ảnh Việt Nam khá cập nhật với thế giới. Tuy nhiên, khóa nào cũng có cách mở. Bên vi phạm có rất nhiều mưu mô để đối phó. Vì vậy, không có biện pháp công nghệ nào là thần thánh. Nó cần một tổng thể hài hòa từ hành lang pháp lý, ý thức con người đến cơ chế thực thi, chứ không có một biện pháp đơn lẻ nào giải quyết được hết.

"Xây dựng môi trường lành mạnh cần kết hợp từ người xem, nhà cung cấp dịch vụ, cơ quan quản lý và thực thi. Năng lực của nhà làm phim Việt Nam ngày càng tốt, chứng minh nội dung thu hút người xem, từ đó người Việt cũng sẽ có ý thức bảo vệ tài sản trí tuệ người Việt", bà Tú nói.