Dữ liệu đang trở thành nền tảng của nhiều công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), 5G/6G, robot hay y sinh. Trong lĩnh vực bán dẫn, y tế, năng lượng và giao thông, dữ liệu giúp rút ngắn thời gian nghiên cứu, tối ưu vận hành và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Theo Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, dữ liệu đang vượt ra khỏi vai trò của một công cụ hỗ trợ để trở thành nguồn lực chiến lược, yếu tố sản xuất mới của nền kinh tế số. Không chỉ là nguồn thông tin, dữ liệu ngày nay còn được xem là nguồn lực quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng đổi mới sáng tạo của mỗi quốc gia.
Để dữ liệu phát huy giá trị, quốc gia cần có một “kiến trúc dữ liệu” tương tự như hệ thống giao thông. Nếu đường sá giúp kết nối hàng hóa và con người thì kiến trúc dữ liệu giúp kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp. Dữ liệu chỉ phát huy giá trị khi được chuẩn hóa, kết nối trong một kiến trúc thống nhất.
Theo Quyết định số 2439/QĐ-TTg ngày 4/11/2025, Khung kiến trúc dữ liệu quốc gia được ban hành nhằm định hướng cấu trúc, tiêu chuẩn kỹ thuật và mô hình chia sẻ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành, địa phương và các hệ thống thông tin trong toàn bộ hệ thống chính trị.
Theo Quyết định số 2439/QĐ-TTg ngày 4/11/2025, Khung kiến trúc dữ liệu quốc gia được ban hành nhằm định hướng cấu trúc, tiêu chuẩn kỹ thuật và mô hình chia sẻ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành, địa phương và các hệ thống thông tin trong toàn bộ hệ thống chính trị.
Nhiều địa phương như Thành phố Hồ Chí Minh, Huế, Quảng Ninh, Quảng Trị, Phú Thọ, Ninh Bình, Lào Cai, Khánh Hòa hay Đắk Lắk đã ban hành khung kiến trúc dữ liệu hoặc kiến trúc số của địa phương. Điểm chung của các mô hình này là hướng tới xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, an toàn, phục vụ công tác quản lý và cung cấp dịch vụ tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp.
Trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, dữ liệu không còn đơn thuần là vấn đề kỹ thuật, dữ liệu đã trở thành nền tảng vận hành của Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Công an, Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia nhiều lần nhấn mạnh quan điểm xuyên suốt: Dữ liệu phải gắn với con người, vì con người và phục vụ con người. Đây là định hướng phát triển công nghệ và là nguyên tắc quản trị trong kỷ nguyên số, đặt người dân và doanh nghiệp ở vị trí trung tâm...
Việc xây dựng Trung tâm Dữ liệu quốc gia, Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia và các cơ sở dữ liệu lõi được xem là nền móng của mô hình quản trị hiện đại, giúp dữ liệu được chuẩn hóa, xác thực và liên thông để phục vụ tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp.
Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dữ liệu đang trở thành yếu tố sản xuất mới bên cạnh đất đai, lao động, vốn và công nghệ. Giá trị của dữ liệu không nằm ở việc lưu trữ thật nhiều, mà ở khả năng khai thác, kết nối và chuyển hóa thành tri thức phục vụ phát triển. Với Nhà nước, dữ liệu giúp nâng cao năng lực dự báo, hoạch định chính sách và điều hành xã hội. Với doanh nghiệp, dữ liệu là nguyên liệu đầu vào của AI, thương mại số, tài chính số và các dịch vụ thông minh. Việc khai thác hiệu quả dữ liệu có thể giúp tối ưu vận hành, hiểu rõ nhu cầu thị trường, cá nhân hóa sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Trên thực tế, dữ liệu đã có mặt trong nhiều lĩnh vực gần gũi với đời sống. Từ các hệ thống giao thông thông minh giúp điều tiết phương tiện theo thời gian thực, nền tảng “cửa khẩu số” hỗ trợ quản lý hoạt động xuất nhập khẩu, đến các trợ lý AI hỗ trợ người dân thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến... Những ứng dụng này cho thấy dữ liệu chỉ thật sự có giá trị khi được chuyển hóa thành các dịch vụ và tiện ích cụ thể.
Từ thực tiễn hoạt động trong lĩnh vực dữ liệu tín dụng, bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thông tin tín dụng KCI cho rằng, hạ tầng dữ liệu của Việt Nam vẫn tồn tại ba khoảng trống lớn: thiếu dữ liệu nền có chất lượng, dữ liệu còn phân tán và thiếu chuẩn hóa. Ưu tiên hiện nay không phải là công nghệ mà là quản trị dữ liệu. Muốn dữ liệu trở thành nguồn lực phát triển, cần sớm hình thành cơ chế liên thông dữ liệu có kiểm soát và xây dựng các bộ dữ liệu nền được duy trì như một loại hạ tầng công thiết yếu...
Trong xã hội số, dữ liệu cá nhân gắn trực tiếp với quyền riêng tư và sự an toàn của mỗi người; nếu bị lộ, lọt hoặc sử dụng sai mục đích, dữ liệu có thể gây ra nhiều hệ lụy cho cả cá nhân và xã hội. Vì vậy, việc chia sẻ, sử dụng dữ liệu cần được thực hiện an toàn, minh bạch và đúng pháp luật.
Theo Giáo sư Trần Ngọc Anh, Đại học Indiana (Mỹ), dữ liệu và AI đang trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới, quyết định năng suất và năng lực cạnh tranh của các quốc gia trong những thập niên tới. Nhiều chuyên gia dự báo, nếu có chiến lược phù hợp, kinh tế dữ liệu có thể đóng góp khoảng từ 5-8% GDP của Việt Nam vào năm 2030 và tạo ra hàng trăm nghìn việc làm mới trong các lĩnh vực dữ liệu và AI. Tuy nhiên, để dữ liệu trở thành động lực phát triển bền vững, khai thác phải đi đôi với bảo vệ. Trong xã hội số, dữ liệu cá nhân gắn trực tiếp với quyền riêng tư và sự an toàn của mỗi người; nếu bị lộ, lọt hoặc sử dụng sai mục đích, dữ liệu có thể gây ra nhiều hệ lụy cho cả cá nhân và xã hội. Vì vậy, việc chia sẻ, sử dụng dữ liệu cần được thực hiện an toàn, minh bạch và đúng pháp luật.
