Cũng như nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác, âm nhạc Việt Nam đã sớm hòa vào dòng chảy cách mạng và dành những tình cảm đặc biệt cho Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay từ những ngày đầu đất nước giành độc lập. Trong dòng chảy ấy, tác phẩm “Ca ngợi Hồ Chủ tịch” của nhạc sĩ Văn Cao được xem là một trong những ca khúc có sức ảnh hưởng đặc biệt đối với mảng âm nhạc viết về Bác. Tác phẩm ra đời sau khi nhạc sĩ trực tiếp chứng kiến khoảnh khắc Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn Độc lập tại quảng trường Ba Đình.
“Người về đem tới ngày vui/Mùa thu nắng cỏ Ba Đình/Với tiếng Người còn dịu dàng như tiếng đất trời…” - những câu hát vừa tha thiết vừa hào sảng đã tái hiện không khí thiêng liêng của mùa thu lịch sử năm 1945, đồng thời thể hiện niềm tin và niềm tự hào của nhân dân khi có Bác. Ngay sau khi ra đời, ca khúc nhanh chóng lan tỏa rộng rãi trong quần chúng và trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu của nền âm nhạc cách mạng Việt Nam.
Cũng được sáng tác trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, bài hát “Người Hà Nội” của Nguyễn Đình Thi đã khắc họa hình ảnh rất đẹp về Bác trong ngày trở về với Thủ đô. Những câu hát “Hà Nội say mê chen đón Cha về/ Kín trời phơi phới vàng sao…” tái hiện không khí xúc động của người dân Hà Nội đón Bác. Qua cách xưng hô “Cha” cùng hình ảnh “Mắt Người sáng láng vầng sao thắm tươi/ Trán Người mái tóc bạc thêm”, nhạc sĩ đã khắc họa hình tượng một vị lãnh tụ từng trải qua nhiều gian lao vì dân tộc nhưng vẫn luôn sáng ngời niềm tin và hy vọng.
Bước sang giai đoạn kháng chiến chống đế quốc Mỹ, âm nhạc viết về Bác tiếp tục phát triển mạnh mẽ với nhiều cung bậc cảm xúc hơn. Bác xuất hiện trong những khúc tráng ca, đến những bản tình ca tha thiết. Hình tượng Bác trong âm nhạc thời kỳ này hiện lên thật lớn lao mà bình dị. “Đôi dép Bác Hồ” của Văn An là một trong những ca khúc tiêu biểu khắc họa hình ảnh ấy. “Đôi dép đơn sơ/Đôi dép Bác Hồ” những câu hát ấy đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam. Từ đôi dép cao su mộc mạc gắn bó với Bác trong những năm tháng gian lao, bài hát đã làm nổi bật lối sống giản dị, thanh bạch của vị lãnh tụ kính yêu.
Trong khi đó, “Tiếng hát giữa rừng Pác Bó” của Nguyễn Tài Tuệ với giai điệu bay bổng, thiết tha lại khắc họa sâu đậm hình ảnh Bác giữa núi rừng Việt Bắc và tình cảm gắn bó máu thịt giữa Người với đồng bào các dân tộc. Với so sánh “Người cao hơn núi”, hình ảnh của Bác trở thành biểu tượng thiêng liêng trong tâm thức đồng bào các dân tộc Việt Bắc.
Đến ngày đất nước thống nhất, “Như có Bác trong ngày đại thắng” (nhạc sĩ Phạm Tuyên) vang lên như tiếng reo vui của cả dân tộc trong giờ phút lịch sử. Chỉ với những ca từ giản dị, ngắn gọn, bài hát đã khẳng định hình ảnh Bác vẫn luôn hiện diện trong niềm vui thống nhất non sông và trong tâm thức của hàng triệu người Việt Nam.
Theo Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Ngọc Khôi, Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, kháng chiến chống Mỹ, cứu nước là thời kỳ âm nhạc Việt Nam phát triển rực rỡ và giàu kinh nghiệm nhất, vì thế các tác phẩm viết về Bác phong phú về nội dung cũng như phong cách thể hiện. Đáng chú ý, nhiều tác phẩm khai thác chất liệu dân ca các vùng miền rất thành công. Ở giai đoạn này, âm nhạc khắc họa tình cảm sâu sắc của quân và dân với Bác; đồng thời khẳng định Người là nguồn sống, nguồn động viên tinh thần to lớn đối với cả dân tộc trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền bắc và giải phóng miền nam, thống nhất đất nước.
Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước là thời kỳ âm nhạc Việt Nam phát triển rực rỡ và giàu kinh nghiệm nhất, vì thế các tác phẩm viết về Bác phong phú về nội dung cũng như phong cách thể hiện. Đáng chú ý, nhiều tác phẩm khai thác chất liệu dân ca các vùng miền rất thành công. Ở giai đoạn này, âm nhạc khắc họa tình cảm sâu sắc của quân và dân với Bác; đồng thời khẳng định Người là nguồn sống, nguồn động viên tinh thần to lớn đối với cả dân tộc trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền bắc và giải phóng miền nam, thống nhất đất nước.
Hòa bình lập lại, những ca khúc viết về Bác vẫn tiếp tục đóng góp những tác phẩm xuất sắc cho nền âm nhạc Việt Nam như: Viếng Lăng Bác, Dấu chân phía trước, Lời Bác dặn trước lúc đi xa, Bác Hồ một tình yêu bao la…
Không chỉ trong nước, hình tượng Bác Hồ cũng trở thành nguồn cảm hứng đối với nhiều nghệ sĩ quốc tế. Nhạc sĩ Douang Mixay Likaya (Lào) đã dành nhiều tình cảm cho Bác qua các ca khúc “Hồng Hà-Mekong”, “Hồ Chí Minh - Mặt trời soi sáng muôn đời”, “Bông sen đỏ”... Nhạc sĩ Pete Seeger (Mỹ) có ca khúc “Bác Hồ - Thầy giáo”, hay Victor Jara (Chile) với “Quyền được sống hòa bình”... Đặc biệt, “Bài ca Hồ Chí Minh” của nhạc sĩ người Anh, Ewan MacColl được xem là một trong những tác phẩm quốc tế nổi tiếng nhất viết về Bác. Bài hát đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, thể hiện sự ngưỡng mộ của bạn bè thế giới dành cho Người.
Về sức lan tỏa của những ca khúc viết về Bác, nghệ sĩ Thanh Phong (Trưởng đoàn Nghệ thuật UNESCO Dân ca xứ Nghệ tại Hà Nội) cho biết, anh biết đến và hiểu hơn về Bác qua những tác phẩm âm nhạc. Những bài hát đó như nguồn tư liệu quý giá, giúp lớp trẻ hôm nay thêm hiểu, thêm yêu và tự hào về vị lãnh tụ của dân tộc.
Tiếp bước các thế hệ đi trước, nhiều nhạc sĩ trẻ hiện nay vẫn tiếp tục sáng tác về Bác Hồ với những góc nhìn mới mẻ, gần gũi hơn với đời sống đương đại. Có thể kể đến “Người đi tìm hình của nước” (Kiên Ninh), “Chúng em yêu Bác Hồ Chí Minh” (Tạ Duy Tuấn) hay “Vâng lời Bác dạy” (An Hiếu)...
Thượng tá, nhạc sĩ An Hiếu, Phó Giám đốc Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội-Trường đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội cho rằng, viết về Bác không chỉ là cảm hứng sáng tạo mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp đối với các nghệ sĩ. “Tôi luôn tâm niệm rằng khi viết về Bác phải tìm được một ngôn ngữ âm nhạc mới, phù hợp với xu hướng tiếp nhận của giới trẻ hiện nay. Mục tiêu của tôi là thông qua âm nhạc để các bạn trẻ hiểu hơn, yêu kính Bác hơn và cảm thấy những giá trị ấy gần gũi với đời sống hôm nay”.
Cũng theo anh, đề tài về Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ không bao giờ vơi cạn trong âm nhạc. Mỗi thế hệ, mỗi độ tuổi lại có một cách nhìn khác nhau. Không chỉ là hình tượng lãnh tụ, Người còn là biểu tượng văn hóa, biểu tượng của con người Việt Nam.
