Phép thử với “lục địa già”
Hàng loạt cảnh báo đỏ được ban hành, các trường học đóng cửa, hệ thống giao thông bị gián đoạn, bệnh viện quá tải vì số ca “sốc nhiệt” gia tăng. Nhiều chuyên gia khí hậu nhận định đây không còn là một hiện tượng thời tiết bất thường đơn lẻ mà là biểu hiện ngày càng rõ nét của quá trình nóng lên toàn cầu đang diễn ra với tốc độ nhanh hơn dự báo.
Cơ quan Giám sát Biến đổi khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU) cho hay, châu Âu hiện là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới. Nhiệt độ trung bình tại đây tăng nhanh gấp hai lần mức trung bình toàn cầu. Trong bối cảnh đó, những đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và gây hậu quả nghiêm trọng hơn đối với sức khỏe con người, kinh tế và môi trường tự nhiên. Đợt nắng nóng hiện nay đang được nhiều nhà khoa học xem là phép thử khắc nghiệt đối với khả năng thích ứng của châu Âu trước tình trạng biến đổi khí hậu.
Theo VZ, nguyên nhân trực tiếp dẫn tới đợt nắng nóng hiện nay được các cơ quan khí tượng châu Âu xác định là sự hình thành của một “vòm nhiệt” quy mô lớn bao phủ phần lớn Tây Âu. Đây là hiện tượng một vùng áp cao cường độ mạnh tồn tại ổn định trong nhiều ngày liên tiếp, hoạt động như chiếc nắp khổng lồ giữ không khí nóng bên dưới, ngăn cản sự xâm nhập của các khối khí lạnh từ Đại Tây Dương.
Dưới tác động của cơ chế này, các luồng khí nóng từ Bắc Phi và sa mạc Sahara liên tục được đẩy lên phía bắc rồi tích tụ trên lãnh thổ Tây Ban Nha, Pháp, Bỉ, Đức và Anh. Không khí nóng bị nén xuống bề mặt khiến nhiệt độ gia tăng từng ngày. Trong khi đó, bầu trời quang mây và cường độ bức xạ mặt trời cao vào thời điểm cuối tháng 6 càng làm cho mặt đất hấp thụ thêm nhiệt lượng. Kết quả là nhiều khu vực ghi nhận nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm từ 8 đến 12oC.
Các nhà khoa học khí hậu cũng chỉ ra vai trò của hiện tượng “Omega Block” - một dạng hoàn lưu khí quyển có hình dạng giống chữ Ω trong bảng chữ cái Hy Lạp. Khi cấu trúc này xuất hiện, các hệ thống thời tiết gần như bị “đóng băng” trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần. Điều đó khiến khối khí nóng tiếp tục bị giữ nguyên vị trí thay vì dịch chuyển như thông thường. Đây là nguyên nhân lý giải vì sao đợt nóng năm nay kéo dài và có phạm vi ảnh hưởng rộng hiếm thấy.
Tuy nhiên, giới khoa học quốc tế nhấn mạnh những cơ chế khí tượng nói trên chỉ là tác nhân kích hoạt. Yếu tố nền tảng làm gia tăng cường độ, tần suất các đợt nắng nóng vẫn là biến đổi khí hậu toàn cầu. Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện đã cao hơn 1,3 - 1,4oC so thời kỳ tiền công nghiệp. Giáo sư Friederike Otto, chuyên gia khí hậu thuộc Trường đại học Hoàng gia London (Anh) nhận định rằng, biến đổi khí hậu do con người gây ra đã khiến những đợt nắng nóng cực đoan ở châu Âu trở nên phổ biến hơn nhiều lần so cách đây vài thập niên. Theo bà, điều từng được xem là sự kiện hiếm gặp một lần trong nhiều chục năm nay đang dần trở thành hiện tượng lặp lại gần như hằng năm.
Đáng chú ý, nhiệt độ mặt nước Địa Trung Hải hiện cũng ở mức cao bất thường. Biển nóng lên làm giảm khả năng điều hòa khí hậu tự nhiên, khiến nhiệt độ ban đêm duy trì ở mức cao. Nhiều khu vực xuất hiện các “đêm nhiệt đới”, khi nhiệt độ không giảm xuống dưới 25oC; khiến cơ thể con người không có đủ thời gian để phục hồi sau những giờ nắng nóng ban ngày, làm gia tăng đáng kể nguy cơ đột quỵ và tử vong.
Cuộc sống đảo lộn dưới “chảo lửa”
Tác động của đợt nắng nóng hiện nay đang lan rộng trên hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội châu Âu. Từ sức khỏe cộng đồng, giao thông vận tải đến sản xuất năng lượng và nông nghiệp đều chịu những ảnh hưởng ngày càng rõ rệt.
Pháp đang là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề nhất. Nhiều địa phương tại miền trung và miền nam nước này ghi nhận mức nhiệt hơn 40oC, trong đó có nơi vượt 43oC. Chính phủ Pháp đã phải triệu tập các cuộc họp khẩn để triển khai kế hoạch ứng phó trên phạm vi toàn quốc. Những hậu quả đau lòng đã xuất hiện. Nhiều trường hợp người cao tuổi thiệt mạng do sốc nhiệt cũng được ghi nhận tại các địa phương khác. Tại các viện dưỡng lão ở Paris, nhân viên y tế phải liên tục theo dõi và nhắc nhở người già uống nước để tránh mất nước - nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trong các đợt nóng.
Tại Tây Ban Nha, nơi thường xuyên phải đối mặt các đợt nắng nóng mùa hè, tình hình năm nay vẫn được đánh giá là bất thường. Nhiều khu vực ở Andalusia, Extremadura và Castile-La Mancha ghi nhận nhiệt độ trên 42oC. Các thành phố lớn như Madrid, Seville hay Cordoba phải tăng cường các biện pháp bảo vệ người dân. Các chuyên gia y tế cảnh báo số ca nhập viện do kiệt sức vì nhiệt đang gia tăng nhanh chóng.
Tại Anh, quốc gia vốn có khí hậu ôn hòa, tác động của đợt nóng càng trở nên rõ rệt. Cơ quan Khí tượng Anh (Met Office) đã phát đi “cảnh báo đỏ” - mức cao nhất trong hệ thống cảnh báo thời tiết, đối với nhiều khu vực ở miền trung và miền nam nước Anh. Nhiệt độ dự báo có thể chạm ngưỡng 40oC. Các trường học tại một số địa phương phải cho học sinh nghỉ sớm. Nhiều tuyến đường sắt điều chỉnh hoặc hủy chuyến vì lo ngại đường ray bị biến dạng dưới tác động của nhiệt độ cao.
Italy cũng đang trải qua một trong những đợt nóng nghiêm trọng nhất trong nhiều năm gần đây. Bộ Y tế nước này ban hành “cảnh báo đỏ” đối với hàng loạt thành phố lớn như Rome, Milan, Bologna và Florence. Nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến do các thiết bị làm mát hoạt động liên tục, làm gia tăng nguy cơ quá tải lưới điện. Tại Rome, nhà chức trách thừa nhận nhiều xe bus điện mới không đủ năng lượng để hoàn thành ca làm việc do điều hòa phải vận hành hết công suất.
Tác động của nắng nóng không dừng lại ở lĩnh vực dân sinh. Ngành nông nghiệp châu Âu đang đối mặt với nguy cơ thiệt hại lớn do hạn hán kéo dài. Nhiều khu vực trồng lúa mì, ngô và hướng dương tại Pháp, Tây Ban Nha và Italy ghi nhận độ ẩm đất giảm mạnh. Các chuyên gia cảnh báo sản lượng nông nghiệp năm 2026 có thể bị ảnh hưởng đáng kể nếu tình trạng nắng nóng tiếp tục kéo dài sang tháng 8.
Môi trường tự nhiên cũng đang chịu sức ép lớn. Nguy cơ cháy rừng gia tăng tại khu vực Địa Trung Hải, trong khi mực nước nhiều sông hồ suy giảm nhanh chóng. Các hình ảnh vệ tinh của chương trình Copernicus cho thấy nhiều khu vực rộng lớn ở Tây Âu chuyển sang màu đỏ sẫm do nhiệt độ bề mặt đất vượt ngưỡng nguy hiểm.
Trước thực tế các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện ngày càng thường xuyên, nhiều quốc gia châu Âu đang thay đổi cách tiếp cận từ ứng phó ngắn hạn sang xây dựng chiến lược thích ứng dài hạn với khí hậu mới. Trước mắt, ưu tiên lớn nhất vẫn là bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Chính quyền các nước đã kích hoạt hệ thống cảnh báo nhiệt nhiều cấp độ, mở các trung tâm tránh nóng miễn phí và tăng cường hỗ trợ đối với người già, người vô gia cư cũng như các nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Hàng triệu tin nhắn cảnh báo được gửi tới điện thoại người dân nhằm khuyến cáo hạn chế ra ngoài trời trong thời gian nắng đỉnh điểm.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng các biện pháp tình thế sẽ không đủ để giải quyết vấn đề trong dài hạn. Theo Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), các thành phố cần được thiết kế lại để thích ứng nhiệt độ ngày càng cao. Điều này bao gồm mở rộng diện tích cây xanh, tăng mật độ công viên đô thị, phát triển hồ điều hòa, sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt trong xây dựng và giảm hiện tượng “đảo nhiệt đô thị”.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, việc gia tăng độ che phủ cây xanh có thể giúp giảm nhiệt độ đô thị từ 2 - 5oC trong các đợt nóng cao điểm. Các thành phố như Paris, Barcelona và Milan đã bắt đầu triển khai những chương trình quy hoạch mới theo hướng “thành phố chống chịu khí hậu”.
Ở cấp độ quốc gia và quốc tế, cuộc chiến chống biến đổi khí hậu vẫn được xem là giải pháp căn cơ nhất. Các nhà khoa học thuộc WMO và Copernicus đều thống nhất rằng nếu lượng phát thải khí nhà kính tiếp tục ở mức cao, các đợt nắng nóng tương tự hiện nay sẽ xảy ra thường xuyên hơn, kéo dài hơn và gây thiệt hại nghiêm trọng hơn trong những thập niên tới. Điều này đặt ra câu hỏi về khả năng thích ứng của các xã hội hiện đại trước các cú sốc môi trường ngày càng khắc nghiệt.
