Một thiết bị ghi lại mọi thứ
Mùa thu năm 2021, khi các nhà lãnh đạo thế giới đang tề tựu ở Glasgow (Scotland) để họp về biến đổi khí hậu, một nhóm các nhà khoa học, kiến trúc sư, nghệ sĩ đã cùng với nhau tiến hành nghiên cứu về biến đổi khí hậu, thay đổi môi trường và “Ngày tận thế”. Họ đã cùng thiết kế và tiến hành xây dựng một công trình lưu trữ dữ liệu khổng lồ bằng kim loại, đặt ở Tasmania, một hòn đảo tại vùng biển phía nam Australia.
Thiết bị này được đặt tên là “Hộp đen Trái đất”. Đây vừa là một dự án nghệ thuật sắp đặt, vừa là một cỗ máy thu thập dữ liệu và ghi nhớ. Mục đích của nó là ghi lại mọi biến đổi về môi trường, các thay đổi do sự nóng lên toàn cầu... Theo The Guardian, thiết bị này “được thiết kế để sống sót qua ngày tận thế”, được chuẩn bị để đối phó với các thảm họa thiên nhiên, thiên tai nghiêm trọng, được kỳ vọng sẽ tiếp tục tồn tại ngay cả khi các nền văn minh đương đại không còn nữa.
Sau khi được công bố 5 năm trước, dự án đã trải qua một quãng thời gian dài im ắng. Và giờ đây, sau nửa thập kỷ, nó xuất hiện trở lại trong sự quan tâm của giới khoa học. Những nhà sáng lập cho biết tiến độ dự án đã tiến tới giai đoạn cuối. Việc lắp ráp đã gần hoàn thành và dự kiến tháng 12 tới, toàn bộ khối kiến trúc này sẽ được đặt gần một sân bay hẻo lánh thuộc Queenstown, một thị trấn nhỏ nằm phía tây đảo Tasmania. Địa điểm này được chọn vì sự ổn định về chính trị và địa chất, vượt trội nhiều ứng viên khác như Malta, Na Uy và Qatar.
Theo Science, công trình sẽ dài 10m, rộng 4m, cao 3m. Vỏ ngoài của nó mang hình dạng một hộp thép nguyên khối. Vật liệu là một loại thép đặc biệt, dày 7,5cm, được gia cố thêm đá granit, chịu lực cực tốt, có khả năng chống cháy, chống thấm và độ bền chung vượt trội các kim loại đương thời. Phần phía trên “Hộp đen Trái đất” được bọc kín bởi các tấm pin năng lượng mặt trời.
Thông báo của nhóm thiết kế có đoạn: “Hàng trăm bộ dữ liệu, các máy đo và thiết bị tương tác, liên quan tới sức khỏe của hành tinh, sẽ được chúng ta thu thập liên tục và lưu trữ an toàn cho những thế hệ tương lai”. Nó được thiết kế để chịu lực đặc biệt, tương tự hộp đen máy bay, nghĩa là “chịu đựng được mọi biến động tự nhiên có thể xảy ra trong tương lai”.
Rõ ràng, dự án này lấy cảm hứng từ hộp đen máy bay, thứ thiết bị ghi lại dữ liệu chuyến bay. Các hộp đen ngày nay thường có màu cam, được đặt trong hộp chống va đập, được thiết kế để chịu lực và áp suất cực lớn. Đôi khi, trong những tai nạn máy bay khủng khiếp, chúng là thiết bị duy nhất còn nguyên vẹn, lưu lại dữ liệu chuyến bay, giúp các điều tra viên tái tạo trình tự sự kiện, giúp họ tìm được nguyên nhân sự cố nếu có vấn đề phát sinh trong tương lai. Hộp đen máy bay cũng được phát minh bởi một người Australia là David Warren, và giờ Hộp đen Trái đất sẽ đặt chính tại đất nước Australia.
Chiếc hộp sẽ chứa một lượng lớn ổ cứng lưu trữ, đồng thời có kết nối internet để cập nhật dữ liệu. Việc lắp đặt kính năng lượng mặt trời và pin dự phòng là để bảo đảm ngay cả khi mất điện dài hạn, Hộp đen Trái đất vẫn duy trì được hoạt động và lưu trữ.
Hộp đen Trái đất được thiết kế để lưu lại hai loại dữ liệu: Dữ liệu chính và dữ liệu khác. Dữ liệu chính gồm các thông số quan trọng của hành tinh như nhiệt độ mặt đất, bầu trời, đại dương, độ ẩm, gió, độ axit hóa đại dương, các thông số hóa học quan trọng như nồng độ carbon dioxide, hydro...; sự ra đời, sinh trưởng và biến mất của các giống loài. Dữ liệu khác là nhóm thông tin thu được từ báo chí, mạng xã hội... Mục đích của nó là cho thấy cách thế giới, các chính phủ và người dân phản ứng (hay không phản ứng) với biến đổi khí hậu.
Dự án này được công bố hồi năm 2021, trùng thời điểm diễn ra Hội nghị lần thứ 26 Các bên tham gia Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (COP26) tại Glasgow, Scotland. Các nhà sáng lập giải thích dự án về lâu dài có thể cung cấp những thông tin cho hậu thế về hiện trạng và sự biến đổi của Trái đất. Nhưng trước đó, nó cũng là một tác phẩm nghệ thuật, như là lời nhắc nhở tới các nhà lãnh đạo và nhân loại về vận mệnh hành tinh.
Dự kiến hoàn thiện trong năm 2026
Trong 5 năm im ắng của dự án, nhiều người đã tự hỏi đây liệu có phải chỉ là một kế hoạch quảng cáo trá hình, hay một màn biểu diễn thiên về nghệ thuật. Bởi dự án Hộp đen Trái đất được Rouser Lab, một tổ chức phi lợi nhuận về môi trường của Australia, bảo hộ chứ không phải dự án của các tổ chức khoa học lớn từ Mỹ hay châu Âu.
Giám đốc Nghệ thuật của dự án Jonathan Kneebone cho biết: “Phải mất khoảng 5 năm, chúng tôi mới có thể hoàn tất việc lắp đặt công trình. Trong 5 năm đó, chúng tôi đã không ngừng phát triển thiết kế, hệ thống lưu trữ dữ liệu, nguồn tài nguyên, nền tảng trang web, đồng thời tìm kiếm tài trợ cho việc vận hành dự án trong tương lai”.
Rouser Lab cho biết, dự án của họ hoàn toàn phi thương mại, chỉ phục vụ khoa học thuần túy. Dù vậy, các hoạt động của họ đã nhận được 4 tỷ lượt tiếp cận truyền thông trong những năm qua. Họ cũng thu hút được một số công ty, nhà tài trợ mới. Tuy nhiên, một đơn vị liên kết quan trọng ban đầu là Trường đại học Tasmania thì đã rút khỏi dự án.
Trong lúc ấy, phản ứng từ cộng đồng địa phương là khá tích cực. Thị trưởng West Coast, ông Shane Pitt cho biết, dự án đang thành hình sau “một thời gian dài chờ đợi”. Ông cũng nhìn thấy những tiềm năng kinh tế từ việc hoàn thiện công trình này, vốn chỉ cách vùng dân cư khoảng 4 km, có địa thế cao và thoáng, đi lại thuận tiện. “Đây chắc chắn là một điểm thu hút khách du lịch”, Pitt khẳng định.
Dự án Hộp đen Trái đất gợi nhớ các dự án lưu trữ “Ngày tận thế” khác, từng xuất hiện trong lịch sử loài người nói chung và lịch sử khoa học nói riêng như Kho lưu trữ thế giới Bắc Cực (AWA), nơi bảo quản các dữ liệu mã nguồn, phần mềm, phần cứng, ứng dụng, thông tin dưới dạng cuộn phim; hay kho hạt giống toàn cầu, nơi lưu trữ các dữ liệu sinh học, hạt giống thực vật, đề phòng thảm họa sinh học diện rộng hủy diệt thảm thực vật. Cả hai kho lưu trữ này đều nằm ở Svalbard (Na Uy), gần Bắc Cực. Có thể dễ dàng nhận ra, các công trình kiểu này thường nằm lệch về hai cực của Trái đất, nơi có trạng thái địa chất ổn định hơn.
Hộp đen Trái đất chưa được lắp đặt chính thức, nhưng nó đã bắt đầu hành trình ghi nhớ dữ liệu từ năm 2021. Các nhà phát triển dự kiến công trình này sẽ đủ dung lượng để lưu trữ dữ liệu trong 30 tới 50 năm nữa. Họ cũng đang nghiên cứu giải pháp mở rộng dung lượng, tìm các phương pháp lưu trữ dài hạn hơn, an toàn hơn, thậm chí kéo dài tới cả trăm năm.
Nhóm nghiên cứu cũng đang tính toán tới việc những sinh vật trong tương lai tìm được Hộp đen Trái đất và khả năng họ có thể đọc được nó. Nhóm cho biết: “Việc tiếp cận thông tin bên trong qua vỏ thép dày 7,5 cm sẽ đòi hỏi nhiều khéo léo. Chiếc hộp sẽ vô dụng trừ khi được phát hiện bởi ai hoặc thứ gì đó có khả năng hiểu và giải nghĩa thông tin bên trong. Chúng tôi đang nghiên cứu khả năng tích hợp một thiết bị đọc điện tử nằm sâu bên trong hộp. Thiết bị này có thể được kích hoạt bởi ánh sáng mặt trời, đồng thời cũng kích hoạt lại được toàn bộ thông tin trong hộp”.