Trong đời sống văn học, có những mối quan hệ vượt lên trên tình bạn nghề nghiệp để trở thành sự gắn bó bền chặt của tri âm, tri kỷ. Với các nhà văn quân đội, sự gắn bó ấy còn được hun đúc từ tình đồng chí, đồng đội trong chiến tranh. Hình ảnh nhà văn Xuân Thiều - một người anh đi trước, một tấm gương cầm bút tận tụy, không chỉ để lại dấu ấn trong văn chương, mà còn sống động trong ký ức của những người đã từng đi qua chiến tranh và đi cùng ông trên hành trình chữ nghĩa.
Thế hệ nhà văn chúng tôi cũng từng khoác áo lính, đã trải qua những năm tháng chiến tranh chống Mỹ cứu nước khốc liệt càng thấm thía và hiểu về ông khi cùng nhau hướng tới kỷ niệm 96 năm Ngày sinh của ông (1/4/1930-1/4/2026).
Nhà văn Nguyễn Xuân Thiều (1930-2007) nguyên là Đại tá, Phó Tổng biên tập tạp chí Văn nghệ Quân đội (1977-1987), nguyên Trưởng ban Sáng tác Hội Nhà văn Việt Nam. Ông là tác giả của 15 tập văn xuôi bao gồm các thể loại, trong đó có nhiều tác phẩm nổi tiếng, từng 3 lần đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam. Hầu hết các tác phẩm của ông đều gắn với đề tài lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng và những vấn đề hậu chiến. Ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật đợt 1 năm 2001 và Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật đợt 5 năm 2017.
Trong tiến trình phát triển của nền văn học cách mạng Việt Nam, đội ngũ các nhà văn quân đội luôn giữ một vị trí đặc biệt. Họ là những người cầm bút trưởng thành từ thực tiễn chiến đấu, từ những năm tháng gian khổ mà tình đồng chí, đồng đội trở thành điểm tựa tinh thần không thể thay thế. Chính từ môi trường ấy, những mối quan hệ giữa họ không chỉ dừng lại ở nghề nghiệp, mà mang chiều sâu của sự sẻ chia và gắn bó sinh tử.
Những câu thơ trong bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu đến hôm nay vẫn còn nguyên sức gợi, nhắc nhớ về một thứ tình cảm giản dị mà bền chặt - nơi những con người “thương nhau tay nắm lấy bàn tay” giữa gian khó. Từ những cái nắm tay trong chiến tranh, họ bước vào đời sống văn chương mà vẫn giữ nguyên sự thủy chung, son sắt ấy.
Sự kiện Trường tiểu học Bùi Xá trước đây thuộc xã Bùi Xá, huyện Đức Thọ, nay thuộc xã Đức Quang (tỉnh Hà Tĩnh) mang tên Trường tiểu học Nguyễn Xuân Thiều năm 2011 là một dấu mốc giàu ý nghĩa. Đó không chỉ là sự ghi nhận của địa phương đối với một người con ưu tú, mà còn là biểu hiện sinh động của mối liên hệ giữa văn chương và đời sống. Trong buổi lễ hôm ấy, sự có mặt của nhiều nhà văn, nhà thơ - những người đã từng gắn bó với ông, đã tạo nên một không khí trang nghiêm mà ấm áp.
Những chia sẻ của các nhà văn trong đợt đặt lại tên trường năm ấy như: Vương Trọng, Nguyễn Trí Huân, Ngô Vĩnh Bình… không chỉ là lời tri ân, mà còn là sự tiếp nối của một mạch nguồn tình cảm. Ở đó, hình ảnh người anh Xuân Thiều hiện lên gần gũi, giản dị mà bền vững - như một điểm tựa tinh thần cho những người em trong hành trình sáng tạo.
Khi tiếng trống trường vang lên trong buổi lễ khai giảng cách đây 15 năm, âm thanh tưởng như quen thuộc bỗng mang thêm một tầng ý nghĩa. Nó không chỉ đánh dấu sự khởi đầu của một năm học, mà còn gợi mở một sự tiếp nối: từ thế hệ đi trước đến thế hệ hôm nay. Trong cảm nhận của nhiều người có mặt, tiếng trống ấy như có thêm nhịp đập của ký ức, nơi một đời người đã hóa thành giá trị chung của cộng đồng.
Những năm sau đó, các hoạt động tưởng niệm, tri ân nhà văn Xuân Thiều tiếp tục được tổ chức. Lễ đặt tượng ông trong khuôn viên ngôi trường mang tên ông là một hình thức ghi nhớ trang trọng, đồng thời cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm kế tục của các thế hệ. Sự hiện diện của các nhà văn: Nguyễn Trí Huân, Lê Thành Nghị, Trần Đăng Khoa cùng nhiều thế hệ người viết của Tạp chí Văn nghệ quân đội ở buổi lễ đặt tượng ấy đã góp phần làm rõ hơn sức sống lâu bền của một nhân cách văn chương.
Năm 2025, trong dịp kỷ niệm 95 năm ngày sinh của nhà văn Nguyễn Xuân Thiều, dù tuổi cao, sức yếu, nhiều nhà văn quân đội vẫn trở về quê hương ông để dự lễ khai giảng tại ngôi trường mang tên ông. Đó không chỉ là một cuộc trở về mang tính kỷ niệm, mà còn là sự trở về của tình nghĩa - nơi người anh vẫn hiện diện trong ký ức và trong sự gắn bó của những người ở lại.
Trong hoàn cảnh ấy, sự ra đi của nhà văn Ngô Vĩnh Bình để lại một dư âm lặng lẽ. Không thể có mặt trong ngày trở về, nhưng ông đã lắng nghe tiếng trống trường từ nơi xa. Sự trùng hợp giữa thời khắc ấy và giây phút ông giã biệt cuộc đời khiến nhiều người không khỏi suy ngẫm. Có những mối liên kết tinh thần không thể nhìn thấy, nhưng vẫn bền bỉ tồn tại, vượt qua cả giới hạn của thời gian và không gian.
Có thể nói, trong đời sống văn học, những giá trị bền vững không chỉ được tạo nên từ tác phẩm, mà còn từ chính những mối quan hệ đã được thử thách qua năm tháng. Trường hợp của nhà văn Xuân Thiều và những người đồng đội của ông là một minh chứng sâu sắc cho điều đó - nơi văn chương và tình người hòa quyện, nâng đỡ lẫn nhau để cùng tồn tại lâu dài.
Tiếng trống trường mở đầu mỗi ngày học, rộn ràng trong tiếng trẻ vào lớp vẫn vang lên, đều đặn và quen thuộc. Nhưng trong âm thanh ấy, không chỉ có nhịp khởi đầu của một ngày học mới, mà còn có dư âm của những năm tháng đã qua, của những con người đã sống, đã viết và đã gắn bó với nhau bằng một nghĩa tình bền chặt. Ở một tầng sâu lắng hơn, tiếng trống ấy như vẫn giữ lại nhịp đập của một người anh đã đi qua một đời cầm bút, và của những người em vẫn tiếp tục hành trình.
Những nhịp đập ấy, lặng lẽ thôi, nhưng bền bỉ như chính văn chương và như chính tình người.
